Vendredi 24 mars 2006 5 24 /03 /Mars /2006 15:33

Le retour d'Ulysse

 
L'INTERMINABLE RETOUR D'ULYSSE
 
Il en va ainsi de notre époque, une époque de mangeurs de Lotus, une époque d'oubli. Nous vivons désormais dans un monde où notre mémoire est absolument menacée et effacée par les mass-media, par ceux qui détiennent le pouvoir et possèdent ces moyens de communication.  
 
Aujourd'hui nous sommes, nous aussi, des Ulysses. Perdus dans un monde d'aliénation et d'illusion, nous sommes condamnés à une éternelle errance, nous ne retrouvons plus l'Ithaque de la réalité, l?Ithaque des affects. En cela réside le grand symptôme de notre époque.
 
( Entretien avec Vincenzo Consolo - romancier sicilien )
 
 
 
 
 
 
 
















... Dans la mer de brouillard qui enveloppe la littérature contemporaine, il y a encore des voyageurs aux longs cours, capables de prendre des risques. Des voyageurs qui n'oublient jamais de mettre dans un coin de leur valise les quelques cartes nautiques indispensables, pour affronter les routes aventureuses de l'imagination se cognant à la réalité. Parmi celles-ci on trouvera sans nulle doute l'Odyssée, mythe fondateur de la Méditerranée, épopée étrange et méridienne d'un homme aux prises avec les monstres et les souffrances d'un univers adverse, avant d'accomplir le retour à sa terre d'origine. Dans l'ouvre du romancier sicilien Vincenzo Consolo, l'Odyssée est aussi clé et pilier, source incessante d'inspiration et de réflexion poétique et humaniste, en particulier dans son roman Ruine immortelle (1994), au titre clairement homérique, ou dans le livre qui regroupe ses dialogues avec Mario Nicolao sur ce même thème, Il viaggio di Ulysse (1999). Consolo, voyageur clairvoyant, voix esthétiquement la plus rigoureuse et la plus éthique de la littérature italienne contemporaine, retrace pour nous son périple entre les ondes immortelles de l'ouvre d'Homère.
 
Quand avez-vous lu l'Odyssée?

Je l'ai lu il y a quelques années, poussé par je ne sais trop quoi. Je devais accomplir une sorte de "revisitation"de la Sicile, la regarder avec des yeux complètement désenchantés. J'avais l'impression d'être une sorte d'Ulysse qui essaie de fouler à nouveau le sol de sa patrie, en vain. Moi, mon Ithaque, je ne la retrouve plus. Alors je me suis saisi de ce motif littéraire, du premier grand poème de notre civilisation: l'Odyssée, plus encore que l'Iliade, qui est le poème des héros. L'Odyssée en revanche est un roman, un roman très humain avec ce personnage humain qu'est Ulysse.
 
Du point de vue narratif, c'est une oeuvre plutôt complexe.

Il est intéressant d'observer les changements de personne. Le récit commence avec une troisième personne, puis revient au "je". La première partie, appelée Télémaquie, est une recherche de la propre identité: Télémaque est en quête de nouvelles de son père, ce qui est narré à la troisième personne. C'est l'auteur que nous appelons Homère qui nous raconte la recherche du jeune homme. Et cela correspond aussi au roman d'initiation, de formation et de maturité.
L'Odyssée en tant que telle commence quand Ulysse débarque dans l'île de Phéaciens après toutes les péripéties qu'il a accompli, jusqu'à cet épisode extrême de la tempête durant laquelle il régresse au stade animal, nu, les poumons remplis d'eau saumâtre. C'est précisément à la cour d?Alkinoos, quand il écoute l'aède raconter l'épopée de la guerre de Troie et parler du cheval qu'il a inventé, qu'Ulysse se met à pleurer et révèle son identité. Il y a un phénomène étrange, parce que l'on retrouve une scène identique lorsque Télémaque (fils d'Ulysse) se met lui aussi à pleurer en écoutant l'aède raconter cette même histoire à la cour de Ménélas. J'imagine que ces deux scènes, celles du fils et du père qui se cachent le visage dans leur manteau et pleurent à la révocation de la guerre de Troie, se déroulent au même moment.
 
Ce qui arrive aux personnages de l'Odyssée est inexplicable si l'on ne connaît pas l'autre épopée homérique, l'Iliade, le récit de la guerre entre les Grecs et les Troyens.

Cette guerre est scandale et cruauté: c'est pourquoi l'Odyssée est une poème d'expiation. Ulysse porte en lui ce sentiment de culpabilité parce qu'il a non seulement participé à cette guerre, mais aussi parce qu'il est l'inventeur du cheval, c'est à dire de l'arme déloyale qui a permis de mettre fin à la guerre après qu'Ilion eut été dévastée. Ulysse se sent donc affligée du poids de cette grande faute, son voyage de dix ans est en ce sens un voyage d'expiation. Donc Ulysse va à l'encontre de tous les désastres possibles et inimaginables. Il y a des moments d'oubli, d'enchantement, la déesse Circé, toutes les violences de la nature, les Lotophages, les Lestrygons, bref toutes les péripéties les plus incroyables, les plus extrêmes.
 
Au royaume d'Alkinoos, Ulysse révèle son identité. Avant cela, avant qu'il soit découvert par Nausicaa et amené à la cour de son père, il n'était qu'un naufragé inconnu. Mais lorsqu'il se met à pleurer et que tout le monde lui demande "Dis-nous pourquoi tu pleures en écoutant la destinée des Danéens et des Troyens", il change de personnalité, et l'Odyssée se poursuit à la première personne. Il répond: "Je suis Ulysse, fils de Laërte; mes ruses sont connues de tous les hommes et ma gloire est montée jusqu'au ciel...", puis il parle de sa terre avec une nostalgie lacérante. Il décrit les îles proches d'Ithaque et dit de cette dernière: "Elle est hérissée de rochers, mais c'est une belle nourrice de jeunes hommes". Il se livre à une description précise de l'île, puis conclut "Il n'est pas de terre qui me soit plus douce à regarder... Car rien n'est plus doux pour un homme que la patrie et les parents".
 
Ulysse débarque dans le royaume d'Alkinoos, dans l'île de Scheria, qui représente une sorte d'utopie réalisée. C'est une société harmonieuse et évoluée. Nous apprenons, parce que Homère nous le raconte, que les Phéaciens habitaient au départ près des Cyclopes "orgueilleux, sans lois", qu'ils ont été contraints de se sauver pour s'éloigner d'eux, car ces cyclopes étaient sauvages, ils ne connaissaient aucune technique, étaient incapables de se construire un bateau ou une simple cabane, car ils appartenaient à une société pastorale. C'est ainsi que les Phéaciens se sont sauvés et ont fondé dans l'île de Scheria une ville basée sur une utopie réalisée. Une société harmonieuse où les enfants d'Alkinoos sont valeureux, la fille Nausicaa est très très belle, sa femme aussi. Ulysse aurait donc pu rester dans cette haute civilisation, mais sa seule ambition est de passer de cette utopie à la réalité en s'embarquant avec les navigateurs phéaciens.
 
Qui finissent par le payer cher car le navire est pétrifié avec ses marins ...

Oui, au retour le bateau devient une île de pierre. Mais Ulysse veut rentrer pour recoudre la blessure de sa vie, la séparation avec ceux qu'il aime, sa femme, son fils, et reprendre sa place dans l'histoire. Il abandonne l'utopie pour l'histoire. Je pense qu'il s'agit là d'une métaphore sublime. Les utopies vécues peuvent être oppressantes. Le philosophe américain Lewis Mumford raconte comment les utopies réalisées deviennent souvent des projets clôs. Notre siècle nous a appris à quel point les utopies peuvent être étouffantes et terribles. Il y a un détail significatif dans l'Odyssée quand Nausicaa demande au naufragé de la suivre à distance en allant vers la ville pour éviter "leur parole sans douceur de peur que l'un deux ne me blâme". Ceci est symptomatique de la mentalité étriquée qui peut exister dans un lieu aussi harmonieux que le royaume des Phéaciens.
 
Certains spécialistes de l'Odyssée ont mis en évidence le double voyage qu'accomplit Ulysse: le premier à travers un monde imaginaire peuplé de monstres, et qui finit avec l'arrivée dans le royaume des Phéaciens. Le second commence après qu'Ulysse ait abordé Ithaque et raconte sa préparation à la confrontation et à l'élimination des prétendants de Pénélope. La première partie donne l'impression qu'elle se déroule hors du monde, dans le paysage cauchemardesque de l'imagination, au bout duquel Ulysse finit par fouler les plages de la réalité d'Ithaque. Mais le retour n'en est pas pour autant facile: le lieu qui lui appartient de droit est occupé. Maintenant rien ne nous empêche de penser que, sur le plan métaphorique, pour chacun d'entre nous les choses ne sont pas si différentes: prisonniers que nous sommes d'invisibles cyclopes et déesses, ou d'ignares Lotophages, nous finissons par perdre la possibilité d'un vrai rapport à la réalité. En tant que civilisation, nous assistons à la dégradation écologique de la planète, ainsi qu'à différentes tentatives d'exaspération des conflits culturels, religieux et idéologiques, mais il semblerait que nous ne sommes pas en mesure d'arrêter ce processus pour récupérer notre place dans le monde ...
 
Il en va ainsi de notre époque, une époque de mangeurs de Lotus, une époque d'oubli. Nous vivons désormais dans un monde où notre mémoire est absolument menacée et effacée par les mass-media, par ceux qui détiennent le pouvoir et possèdent ces moyens de communication.

 C'est pourquoi nous ne pouvons plus avoir accès à la vérité, sinon à celle que nous impose le pouvoir. Et ayant perdu de la sorte la mémoire, nous sommes condamnés à ne jamais retrouver notre Ithaque, lieu de la vérité. Il y a un moment très beau dans l'Odyssée lorsqu'Ulysse descend aux enfers et rencontre sa mère qu?il essaie de serrer dans ses bras sans y parvenir parce qu'elle n'est plus qu'une ombre. Il rencontre aussi Tiresia qui lui fait part d'une prophétie extrêmement évocatrice: "Et la douce mort te viendra "????". On peut lire "???" de deux manières, en cela réside l'ambiguïté de la prophétie. Ainsi peut-on lire: "Et la douce mort te viendra loin de la mer», ce qui pourrait signifier qu'Ulysse rentrera à Ithaque et y mourra de vieillesse, mais aussi "Et la douce mort te viendra de la mer", ce qui pourrait signifier qu'Ulysse sera condamner à une éternelle errance, condamner au voyage (et c'est en fin de compte la version que retient notre Dante Alighieri lorsqu?il fait mourir Ulysse au-delà des colonnes d'Ercule).
 
Aujourd'hui nous sommes, nous aussi, des Ulysses. Perdus dans un monde d'aliénation et d'illusion, nous sommes condamnés à une éternelle errance, nous ne retrouvons plus l'Ithaque de la réalité, l?Ithaque des affects. En cela réside le grand symptôme de notre époque.

Ce qui est extraordinaire dans l'Odyssée, ce sont ses lieux, des lieux d'imagination qui correspondent toutefois à des endroits bien précis. Alfred Heubeck, un philologue allemand dit qu'il est inutile de rechercher la géographie homérique dans les cartes parce qu'il s'agit d'une géographie d'invention et de fantaisie. Pourtant, on y trouve des lieux que l'on peut absolument situer, comme ces endroits découverts par les navigateurs pré-homériques rencontrant pour la première fois cet Occident inconnu qui était, alors, comme l'Amérique. Ils voyaient des choses magnifiques et extraordinaires qu?ils transféraient dans un registre fabuleux comme le font souvent les navigateurs. Il y a donc le récit de ces navigateurs et le poème d'Homère qui accomplit cette récréation fantastique des lieux de la Méditerranée qu'Ulysse découvre les uns après les autres. Par exemple, le détroit de Charybde et Scylla est bien celui que nous connaissons, impossible de le situer ailleurs, et il y a encore de nombreux endroits que nous pourrions repérer de la sorte. Bien sûr, il nous est impossible de retrouver Aiaié, l?île de Circé, comme bien d?autres lieux qui sont de pure invention. L'île des vents, l'île où habitait Eole, peut en revanche être situé à Lipari, une des îles Eoliennes dont on sait qu'elles sont très ventées et auxquelles on peut attribuer sans prendre de risque le mythe du dieu des vents.
 
Le thème de la géographie et des noms de l'Odyssée pourrait se décliner à l'infini ...

Cette recherche a été inaugurée par des spécialistes alexandrins, ceux qui ont pour la première fois retranscrit le récit oral de l'Odyssée. Mais ce qu'il y a de plus beaux dans cette aventure littéraire, c'est son auteur: Homère, et le nom de ce dernier. Il est clair qu'il s'agit d'un nom d'invention, c'est du moins l'avis de nombreux chercheurs. Omeros, en grec ancien signifie "otage". C'est curieux, pourquoi otage? Pour moi l'omeros, l'aède est un otage de la mémoire. Et ces poèmes qui se retransmettent par la mémoire d'un conteur à l'autre, d'un narrateur à l'autre, me donnent l'impression d'une image qui est l'essence même du récit et de la narration.
 
Cette étymolologie, si poétique, cache aujourd'hui encore quelque chose de terrible, parce qu'elle suggère une sorte de condamnation du métier de l'aède.

J'ajouterais également que cette matrice homérique, qui est à l'origine de notre civilisation, a été pour ainsi dire effacée. En effet, je crois qu'il n'y a désormais qu'un nombre restreint de lecteurs de l?Odyssée. Et cependant il arrive que cette Odyssée fasse son apparition dans les lieux les plus improbables. Par exemple, aux Antilles, en extrême Occident, Derek Walcott a écrit un poème qui s?intitule Omeros où il est précisément question de l'Odyssée des pêcheurs des Caraïbes.
 
L'Odysée exerce une sorte de fécondation ininterrompue dans les autres littératures. Il suffit de penser à Dante, James Joyce, Konstantinos Kavafis, Alberto Savinio, Adonis, jusqu'à Consolo...

Oui, l'Odyssée revient et disparaît avec ses cycles mystérieux. Un autre point extrêmement important, c'est cette insistance avec laquelle le vagabond Ulysse se remémore les habitants de chacune des terres qu'il a foulées, tout en se sachant étranger à toutes, tout en ayant conscience que "mendiants et étrangers sont envoyés par Zeus". Par ces temps de xénophobie et de méfiance, ces mots sont imprégnés d'une ancienne sagesse à la fois humaine et spirituelle. La configuration que les hommes et les cultures façonnent à l'étranger, les font dignes ou non de la grâce divine.
 
La reconnaissance et le respect de l'autre est un lieu intérieur. L'étranger et le pauvre qui sont en situation d'infériorité et ont besoin d'être accueillis et aidés se trouvent, aujourd'hui encore, parmi nous. Où qu'il aille, jusque dans son Ithaque où il se transforme en mendiant, Ulysse est bien accueilli, et ravigoté. En premier lieu, il est reconnu par sa nourrice, puis par sa femme grâce à un secret qu'eux seuls partagent: le secret de l'olivier, leur refuge construit sur le tronc d'un olivier. cet arbre qui est le symbole par excellence de la civilisation méditerranéenne. C'était aussi l'arbre sacré d'Athéna, la déesse de la sagesse. Paul Claudel dit que "la racine de l'Odyssée c'est un olivier".
 
Il y a aussi le symbole dont j'ai tiré le titre de mon livre Ruine immortelle. Quand Ulysse naufragé passe la nuit dans l'île de Scheria, il se réfugie sous un arbre et se couvre avec les feuilles. Homère dit qu'il s?installe sous cet arbre qui présente d'un côté un olivier cultivé et de l'autre un olivier sauvage, tous deux soudés au même tronc. L'olivier sauvage est emblématique d'un monde violent, fait d'une nature adverse où se mêle le monstrueux; l'olivier cultivé par l'homme, fruit d'une bouture, représente le symbole de la civilisation. C'est ce même olivier que l'on retrouve à la fin du poème d'Homère quand les deux époux se reconnaissent. L'olivier sauvage est à la mesure de tout ce qu'Ulysse a laissé derrière lui d'une nature violente, animale, monstrueuse. Le signe de cet abordage vers la civilisation est représenté par le règne d'Alkinoos.
 
Ulysse a d'abord eu à se battre contre les Cyclopes, les Lestrygons ... au bout du compte, il a du faire ses comptes avec sa propre sauvagerie.

Les Phéaciens possèdent les caractéristiques de la civilisation préagricole et pastorale. Et puis, il y a le passage à la civilisation agricole, celle du savoir, des soins que l'on porte à l'autre, celle des boutures. Une fois le monde animal maîtrisé, c'est le début de la culture. L'épisode de Polyphème, le cyclope qui lance les hommes contre les parois des cavernes, raconte aussi cela. Le nom qu'utilise Ulysse pour échapper au cyclope est fortement symbolique. S'appeler Personne correspond à une sorte de perte temporelle de l'identité. En ce sens, le récit de l'Odyssée résonne tellement d'échos symboliques, que l'on dirait une véritable carte de l'imaginaire, une carte où chaque homme peut se perdre et se retrouver. Ulysse se voit contraint d'abandonner son identité dans un lieu de bestialité et d'omnipotence, pour la récupérer quand il se retrouve sous la latitude de la civilisation. Là où pour la première fois notre héros dit "je": "Je suis Ulysse, fils de Laërte; mes ruses sont connues de tous les hommes...". C'est seulement à ce moment-là qu'il retrouve vraiment son identité.

La Sicile de ton enfance serait-elle ton Ithaque perdue?

Quand Ulysse dit ému "rien n'est plus doux pour un homme que la patrie et les parents", il réussit à nous faire comprendre à quel point c'est pour lui important de retourner à Ithaque. L'autre leçon consiste à montrer la facilité avec laquelle l'homme est capable de s'animaliser quand il perd la raison, que ce soit pour des facteurs internes ou externes. Il y a une phrase terrible qu'écrit Guy de Maupassant dans un moment de lucidité à l'hôpital psychiatrique où la conduit sa syphilis: "Monsieur Guy de Maupassant va s'animaliser». Maupassant comprend qu'il est sur le point de perdre la raison. Le risque de basculer dans la violence de la nature et dans la dégradation est une constante chez l?homme. Cela arrive à l'individu, cela arrive aussi à la société.
 
Tout homme et toute société devrait alors accomplir sa propre Odyssée?

Si on perd cette matrice qu'est l'Odyssée, si on ne comprend pas l'Odyssée aujourd'hui, si on laisse de côté ce texte, on finit en effet par perdre sa propre identité. Cela fait partie de notre histoire et de l'histoire de l'homme. En ignorant ceci, on finit par s'ignorer soi-même.
 
Par Simbad Detari - Publié dans : DOSSIER & ESSAI ( Dosje & Ese )
Ecrire un commentaire
Mardi 21 mars 2006 2 21 /03 /Mars /2006 21:58

Dik Dik

Djemtë e rrugës Stendhal 

     

  ( Andrano, Gusht 2004 – Koncert i Dik Dik. Foto Simbad Detari ) 

 

Nga Vasil QESARI


... Ishte ketë vere qe shkoi qe u ndodha për pushime ne Santa Cesaria Terme te Salentos. Një vend i bukur turistik, jo me shume se 20 km. larg Santa Maria di Leuca e cila shënon edhe piken me jugore te "çizmes" se gadishullit italian. Isha ulur mbi një shkëmb, buze detit dhe po shijoja erën e detit dhe parfumet e tokës dhe ullishtave te Salentos e s'me besohej qe mëtane, përballe vendit ku ndodhesha unë, ishte Shqipëria. Ne dite dimri, kur ajri ftohej e behej transparent apo fill pas një shtrëngate shiu, ne i shohim si ne pëllëmbe te dorës malet e vendit tënd – kështu me kishin thëne, shume banore te fshatrave aty përreth, sapo merrnin vesh qe unë isha shqiptar... lur mbi shkëmb, fare pranë një kulle te rrënuar veneciane, e cila kish shërbyer si vend roje gjate pushtimit te Salentos nga osmanet, vazhdoja te kundroja detin me llamburitjen e tij verbuese e ngjyrën e thelle blu. Kisha vene kufjet ne vesh e dëgjoja muzike kur, spikeri i një radio lokale njoftoi se, ne një fshat aty afër, ne Andriano, te nesërmen e asaj dite de te jepej një koncert nga grupi i njohur muzikor i viteve '60 - '70, Dik Dik... Dik Dik ?... U hodha përpjete nga gëzimi dhe nuk u besova veshëve. 

Ata këndonin akoma e, rasti apo providenca, me sa dukej po me jepnin shansin t'i shihja ne koncert ?... Jo ?! Po kjo ishte mrekullia vete ! Te nesërmen, për ta verifikuar, i hipa veturës e shkova ne Andrano. Po! Ishte e vërtete!...Dik Dik do te vinte aty për një koncert, me rastin e festes se komunës. Ishte një tradite e bukur kjo qe, çdo vere ne fshatrat e bukura te Salentos, te zhvilloheshin festa popullore ku merrnin pjese mijëra vete, gjë e cila zbaviste natyrisht edhe turistet e shumte. Fshati, me rreth 2000 fryme, ishte zbukuruar me vargje te panumërt, te cilët mbanin mbi to llamba shumëngjyrëshe e mes tij, përbri bashkime e kishës, pashe qe ca punëtore po ngrinin skenën ku do te jepej koncerti i Dik Dik. Afishe te shumta me portretet e këngëtareve te këtij grupi mjaft te njohur ne Itali, qene vendosur gjithandej e atmosfera e pritjes se tyre ishte kudo mjaft e dukshme. Natyrisht, nuk mungova te beja disa foto, për ta fiksuar ketë ngjarje te rralle për mua   ...

Te nesërmen, ne mbrëmje, u nisem për ne Andrano me dy vetura. Ne njërën unë, ime shoqe Luçia, Franco e Anarita e,ne tjetrën miqtë tanë te ngushte: Isabella e Xhino. Rrugës, teksa po kalonim neper një ullishte, mendja m'u kthye prapa ne kujtime. Atëherë kur, ne moshe te re, çdo te premte kur vinte ora një e drekës, rendja për te dëgjuar emisionin "Hit Parade" te Lelio Lutazzi-t. Rruga gjarpëronte neper ullinj e drita e makinave çante errësirën duke ndriçuar muret e gurte përbri saj, gjë e cila me sillte nder mend ato te Bregdetit te dashur te Himarë. Pas çerek ore, arritëm ne hyrje te Andranos e pame qe rrugët ishin mbushur plot e përplot me njerëz e, nga sheshi qendror i fshatit, dëgjohej muzike e kënge. Me sa dukej koncerti kish filluar ...



O Perëndi – thashë me vete – nuk dua te humbas as edhe një kënge nga ky koncert i shumëpritur ! Dhe i lashë miqtë aty,ne hyrje te fshatit e vrapova drejt qendrës, duke shtyre majtas e djathtas, gjersa arrita pikërisht ne buze te podiumit, aty ku Dik Dik kish nisur nga koncerti... Ishte ajo, një nate "deliri", një nate e paharruar, aty mes qindra e qindra njerëzve te cilët këndonin me zë, tekstet e njohura te Dik Dik. Këndoja edhe unë bashke me ta, me sytë te njomur nga lotët ... O Perëndi ! Me se fundi po dëgjoja "live" një kompleks italian... Ata ishin aty ne skene dhe po këndonin "Viaggio di un poeta" e, mua m'u kujtua viti 1972, atehere kur isha mësues ne fshatin Backe te Skraparit e kur,çdo mbadite shkoja me një gjym teneqeje për te marre 2 litra qumësht ne magazinën e kooperativës. Zbrisja gërxheve, udhe pa udhe, me një transistor ne vesh e dëgjoja pikërisht atë kënge e cila qëndronte prej javësh ne krye te Hit Parade:
 
Tani dita ka zbardhur
E mes krahëve te mia
S'kam veç kujtimin tënd
Është vone,me duhet te rend
S'kam kohe për te vajtuar
.........................................
Është dite e par' e pranverës
Për mua është dita e humbjes tende
 
È quasi giorno ormai
e non ho tra le braccia
che il ricordo di te
ma è tardi devo correre
non c'è tempo per piangere
………………………………
È il primo giorno di primavera
ma per me è solo il giorno
che ho perso te
 
NGA SANREMO NE FESTIVAL - BAR,  NGA KUBA NE KILI ...
Dik Dik, marrin pjese ne manifestimet me me zë te këngës italiane e, jo vetëm aty, por ne shume vende te botes. Nga festivali i njohur i Sanremos ata këndojnë ne Cantagiro e Festivalbar, e udhëtojnë për te dhëne koncerte ne gjithë Europen, ne Amerikën Latine e ne SHBA. Renzo Arbore, ne kujtimet e tij, i njeh Dik Dik meritën qe arriti te shpërndaje, me profesionalitet te larte e fuqi te madhe interpretuese, tendencat e reja muzikore italiane te atyre viteve, tendenca këto te përziera me "sound" – in e Kalifornisë. Historia e Dik Dik është ne te njëjtën kohe edhe historia e"fansave" te tyre, te cilët aso kohe ishin djem njëzetvjeçare e qe u rriten bashke me ta, duke dëgjuar disqet e tyre, duke mbetur gjithmonë te rinj ne shpirt. Me këngët e Dik Dik e komplekseve te tjera italiane te viteve '60 -'70, u rriten edhe një pjese  e madhe te rinjsh shqiptare, te cilët ne kushtet e renda te sistemit totalitar, arritën te "mbijetojnë", te mbajnë te gjalle lirinë e tyre te brendshme e te ruajnë te pastra e fisnike, sentimentet me te bukura njerëzore ...
 

             ( Gusht 2004 - Simbad Detari me Peppen, një nga tre pjestaret e grupit Dik Dik )


ATA U RRITEN NE NJE LAGJE ...

Pietruccio (Pietro Montalbetti) e Lallo (Giancarlo Sbriziolo) banonin ne një lagje pikërisht ne rrugën Stendhal dhe ishin ne te njëjtën klase ne shkollën fillore. Me vone ata u njohën me Pepe -n ( Erminio Salvaderi ) e midis tyre nisi një miqësi e sinqerte, e bukur dhe e pandare e cila vazhdon edhe sot. Para se te lindte kompleksi muzikor Dik Dik, te tre djemtë u bashkuan dhe formuan grupin Dreamers e, pastaj, Squali. Ishin vitet e para te dekadës '60 dhe ata japin shfaqje neper festat studentore e ne lokale te ndryshme. Ishte koha kur, ne Itali, nene shembullin e grupeve te dëgjuara muzikore Beatles e Rolling Stones po lindnin shume grupe te tille, te cilët quheshin "komplekse". Ishin te rinj te pasionuar pas kitarës,djem qe kalonin ore te tera duke dëgjuar disqe me rock'n'roll e, tek ata, lindi një dëshirë e flakte për t'i u përkushtuar këngës.

 




Qe ne ato rrethana qe ata vendosin t'i japin grupit te tyre emrin Dik Dik, një lloj gazele ( antilope ) afrikane, me pikësynimin qe te bënin hapa përpara ne boten e këngës, duke u përshpejtuar me hapin dhe zhdervjelltesine e asaj kafshe te shpejte e te zgjuar. Dhe ja dolën mbanë...Hap pas hapi, nisen nga puna e krijojnë personalitetin e tyre duke pasur si idhull muzikën e Beatles-ave. Me plot kurajë dhe ambicie për te bere përpara, arrijnë te sigurojnë një seance dëgjimi tek Shtëpia Diskografike Ricordi ku, gjate një prove te vogël, takohen edhe me një djalosh me emrin e panjohur Lucio Battisti i cili edhe ai, ndodhej aty për te bere një prove. Bashke me te, tre djemtë miq te pandare, arritën te marrin "viston" për një bashkëpunim e, për ketë qellim, u propozohet te bashkëpunojnë me te shquarin autor tekstesh e aranxhues: Mogol ( Giulio Rapetti ).

DISKU I PARE

Disku i tyre i pare prezantohet nga Gianni Boncompagni ne emisionin radiofonik "Bandiera Gialla". Dhe është një fillim i mbare. Zyrtarizohet kështu lindja e një kompleksi te ri,formuar nga Sergio Panno ( ne bateri ), Mario Totaro ( ne tastiere ), Lallo ( Giancarlo Sbriziolo – solist dhe kitarist ) dhe Pepe ( Erminio Salvaderi ( zë i dyte e kitarist ). Miqësia e tyre me Battisti -in dhe Mogol zgjat kështu për shtate vjet rresht, një periudhe e frytshme qe lindi mjaft suksese këngësh te bukura si "Sognando California", "Il mondo è con noi, "Guardo te e vedo mio figlio", "Il vento, "Vendo casa", "Dolce di giorno", "Se io fossi un falegname", "Io mi fermo qui", "Il primo giorno di primavera", "Senza luce". Pas kesaj përvoje dhe këtij suksesi, Dik Dik lidhen me Maurizio Vandelli dhe shkruajnë e interpretojnë këngë te tjera te suksesshme si "Isola di Wight", "Viaggio di un poeta", "Storia di periferia", "Help me" e duke u bere kështu, një nga komplekset italiane me me shume këngë ne garën e klasifikimeve "Hit parade"

 

  

Dik Dik duke kenduar "Sognando California"

Me këngën e dëgjuar "Sognando California" version i "California dreamin" kënduar fillimisht nga "Mamas & Papas" e me pas përshtatur e përpunuar nga Lucio Battisti për Dik Dik, grupi hyri përfundimisht, me emër dhe popullaritet te madh ne boten diskografike e ne garën e klasifikimeve "Hit parade", duke qëndruar për jave e jave te tera ne krye te saj, se bashku me këngën e njohur "Strangers in the night" te Frank Sinatres.

 

Par Simbad Detari - Publié dans : NOSTALGIE ( Nostalgji )
Ecrire un commentaire
Lundi 20 mars 2006 1 20 /03 /Mars /2006 00:35

Jacques Prevert (traduit en albanais)

 
                      

ZHAK PREVER
 (1900 - 1977)

Bibliografi

Paroles (1946)
Contes pour enfants pas sages (1947)
Spectacle (1951)
Lettre des îles Baladar (1952)
Tour de chant (1953)
La pluie et le beau temps (1955)
Histoires (1963)
Fatras (1966)

 
 
 
Nga Vasil QESARI
 
… Djalosh me temperament ëndërrimtari e shpirt plot pasione te rralla, Jacques Prévert ( Zhak Prever ) e la shkollën qysh kur ish 14 vjeç. Me 1917 u fut ne marine e ishte gjate asaj periudhe qe ju kushtua tërësisht letërsisë. Disa vite me pas, Zhak Prever përfshihet ne "revolucionin surrealist" dhe ne lëvizjen antikonformiste ne art, një zgjedhje artistike kjo te cilën e ndjeu dhe e mbështeti gjer ne fund. Ishte pikërisht gjate asaj periudhe qe ai u njoh dhe u miqësua me Robert Desnos, Louis Aragon, Picasso, Miro, Max Ernst e André Breton, duke marre pjese gjallërisht ne atë lëvizje. Pas vitit 1935, iu përkushtua teatrit e bashke me te vëllanë Pierre, shkroi skenarë filmash te tille si "Le crime de Monsieur Lange" për regjisorin Jean Renoir dhe 'Quai des brumes' e 'Les enfants du paradis' për Marcel Carné. Dialogët e tij qene te thjeshte, te natyrshëm e plot humor. Por, Prever ishte gjithashtu edhe një autor këngësh tepër te këndshme e mjaft popullore. Ai ka shkruar shume poezi te mrekullueshme, te cilat u vunë ne muzike nga miku i tij Joseph Kosma : asnjë francez nuk harron bie fjala, nder te tjera, tekstin e këngës 'Les feuilles mortes'. Me 1945 ai botoi përmbledhjen me tekstet e tij me te bukura, te titulluar 'Paroles', libër ky i cili pëlqehet e vazhdon te shitet mjaft edhe sot e kësaj dite. Poezitë e mëposhtme i kam shqipëruar pikërisht nga ky vëllim... 'Paroles'  (Fjalet) është një nga sukseset me te mëdha te poezisë franceze te shekullit te XX -te. Është një vëllim i cili përmbledh gjithë poezitë e tij, te shkruara mes viteve '30 e fundit te luftës se dyte botërorë. Temat e saj kryesore janë: Dashuria dhe Lufta.
 
 
 
 
KJO DASHURI
Kjo dashuri kaq e vrullshme,
Kaq e brishtë,
Kaq e dhembshur,
Kaq e dëshpëruar.
Kjo dashuri
E bukur si drita
Dhe e keqe si moti.
Kur moti është i lig.
Kjo dashuri kaq e vërtetë,
Kjo dashuri kaq e bukur,
Kaq fatlume,
Kaq e hareshme,
Dhe kaq mendjelehte
Qe dridhet frike si fëmija ne terr.
Dhe kaq e sigurtë në vetvete,
Si njeriu çakërrqejf ne mes te natës.
Kjo dashuri që frikësonte mjaft njerëz,
E i bënte të merreshin me llafe,
Të shtrembëronin fytyrën.
Kjo dashuri e përgjëruar,
Nga që nuk ia ndamë sytë.
Dashuri e ndjekur, e plagosur, e sosur, e mohuar e harruar,
Nga që e ndoqëm, e plagosëm, e sosëm, e mohuam, e harruam ...
Kjo dashuri e thellë,
E gjallë dhe e pavdekur,
Plot diell ...
Dashuria jote.
Dashuria ime.
Dashuria që patëm
Që s'u vjetrua kurrë.
Që s'ka ndryshuar fare.
E që është po aq e vërtetë si një pemë,
Po aq drithëruese si një shpend,
Po aq e ngrohtë e plot gjallëri si vera.
Ne të dy mund të shkojmë
E të vijmë ku qemë.
Ne mund të harrojmë
E pastaj të flemë.
Të zgjohemi, të vuajmë, të plakemi
E të biem serish në gjumë.
Te ëndërrojmë vdekjen,
Të zgjohemi, të lozim, të qeshim
Si të rinj fringo ta ndejmë veten.
Se dashuria jone qëndron aty,
Kokëfortë si mushkë,
E pashuar si dëshira,
E pamëshirshme si kujtesa,
Marroqe si kujtesa,
E dhembshur si kujtimi,
E bukur si dita e brishte.
Si fëmijë ajo na vështron buzëqeshur
Dhe na flet duke heshtur ...
E, unë e dëgjoj me drithërimë
Dhe thërras,
Thërras për ty,
Thërras për vete,
I përgjërohem
Për ty, për vete.
I gjunjëzohem
Për ty, për vete, për gjithë ata qe duhen
Dhe u deshën.
I thërras për ty, për vete e, për gjithë te tjerët
Që nuk i njoh dhe i them:
- Qëndro aty,
Aty ku je tani,
Aty ku ishe dikur.
Qëndro aty
Dhe mos lëviz kurrë,
mos u largo!...
Ne që u deshëm, të harruam!
Ti mos na harro, mos,
Veç ty kemi në ketë botë !
Mos lere të na ftohet shpirti,
Të bëhemi për njeri tjetrin të largët...
Kudo qofsh, kujtona
Na bëj sinjal që gjallë je ...
E pas shumë vitesh,
Diku në një korije,
Aty në pyllnajën e kujtimeve,
Dilna si shtojzovalle
Dhe dorën zgjatna
E na shpëto ... 



BARBARA
 
Mos harro Barbara
Binte shi atë dite ne Brest.
E ti e qeshur ecje,
E lehte, e gëzuar, e bere qull
Nene litarët e shiut …
Mos harro Barbara !
Shiu s’pushonte ne Brest,
U pame ne rrugën Siam.
Ti qeshje
E unë te buzëqesha.
Ty qe nuk te njihja
Ti qe nuk me njihje.
E mban mend,
Pa tjetër e mban mend atë dite !
Një burrë nen’ një porte qe strehuar
Dhe thirri emrin tënd:
Barbara !
E ti rende drejt tij neper shi
Hareshëm, e qeshur, tere lumturi
E ne krahë ju hodhe …
Mos e harro ketë Barbara
E mos u dëshpëro ne se te flas me ti
Kështu u flas te gjithë atyre qe dua
Edhe kur i kam pare vetëm një here.
Kështu u flas gjithë te dashuruarve,
Edhe pse s'i kam njohur kurrë !
Mbaje mend Barbara,
Mos e harro
Atë shi te bute e te lumtur
Mbi fytyrën tende te bukur,
Ne atë qytet te lumtur.
Atë shi mbi det,
Mbi molo,
Mbi anijen Ouessant.
Oh Barbara,
Lufta është idiotësi !
Ku je, ku ndodhesh ti tani
Nene këtë shi te metalte
Prej zjarri,çeliku e gjaku ?
Ku është ai qe ne krahë
Te shtrëngonte plot dashuri
Është vrare, zhdukur a është ende gjalle ?
Oh, Barbara
Bie pambarim shi ne Brest
Siç binte atëherë,
Po s’është njëlloj,
Gjithçka ka ndryshuar
S’është shi kobi a dhimbje patreguar
S’është me as stuhi
Hekuri, çeliku e gjaku,
Por thjesht ca re te mbetura
Qe hiqen zvarre si lango rrugësh
Si qener qe heqin shpirt
Neper përrenjtë e Brestit
E qe do kalben larg
Larg, shume larg nga Bresti
Aty ku gjurme s'u mbetet me …
 
PER TY E DASHURA IME !
 
Vajta në tregun e zogjve
dhe bleva zogj
për ty,
e dashura ime!
 
Vajta në tregun e luleve
dhe bleva lule
për ty,
e dashura ime!
 
Vajta në tregun e hekurishteve
dhe bleva zinxhirë
për ty,
e dashura ime!
 
E, në fund, te kërkova ne
në tregun e skllevërve
po nuk të gjeta,
e dashura ime !
 
 
PARISI NATEN ...
 
Tri shkrepse të ndezura në një natë.
E para, për të parë fytyrën tende.
E dyta, për të shikuar sytë e tu
Dhe e fundit,
Për të parë gojën tende.
E, pastaj, errësirë e thellë.
Për t'i pasur të gjitha këto
Ne te mite sy plot drite
Teksa të shtrëngoj në krahët e mi ...
 
 
Jacques Prèvert me Picasso
Par Simbad Detari - Publié dans : POETES & POEMES ( Poetë & Poezi )
Ecrire un commentaire
Vendredi 17 mars 2006 5 17 /03 /Mars /2006 21:24

Anais Nin

ANAIS  NIN  - PRINCESHA

- Ne udhëtojmë për te gjetur te tjera përvoja, te tjera jete, te tjerë shpirtra.

- I vetmi alkimist qe mund te shndroje gjithçka ne ar është dashuria.

- Magjia e vetme e cila mund te mposhte vdekjen, pleqërinë dhe jetën monotone është dashuria.

( Marre nga "Ditari "  - 1969 )

Nga Vasil QESARI

Spanjolle nga ana e te atit dhe daneze nga e ëma, Anais Nin lindi ne Neuilly pranë Parisit me 1903. E ushqyer qysh ne femijeni me dhembjen e egzilit dhe shpirtin e kozmopolitizmit, ajo u tërhoq shume nga mjediset e ndryshme artistike. Nisi te shkruaje qysh ne moshën 11 vjeç. Ne shënimet e saj te para adoleshente ajo shprehu një nga dramat e saj tepër intime: dashurinë e saj te mahnitshme për te atin si edhe ndjenjën e fajit për ketë sentiment. Atëherë, ajo nisi te mbaje një ditar i cili është botuar kohet e fundit e qe titullohet "Ditar i femijnise". Pas kalimit te kësaj periudhe psikologjikisht te vështire, Anais Nin u martua me një bankier amerikan dhe u vendos ne një shtëpi, ne rrugën Montbuisson te Louvenciennes ( pranë Parisit ). Ishte pikërisht ne vitin 1931, ne atë shtëpi qe ajo u takua për here te pare me Henry Miller e me te cilin do te bashkëjetonte disa vjet gjersa vendosi te largohej për ne SHBA, me 1939. Por, vitet e saj me te bukura te jetës ajo do t'i kalonte pikërisht ne Louvencinnes, ne atë fshat te vogël ku jetoi për disa vjet. Shtëpia e saj ne rrugen Montbuisson do behej për te një "laborator shpirti" i vërtete e do te kthehej ne një sallon te njohur letraresh e artistesh te kohës (1931 - 1938). Ishte pikërisht aty qe nisi te shkruaje edhe ditarin e saj te famshëm "Ditar" (15.000 faqe te daktilografuara). Qe pikërisht ne atë shtëpi ku lindi një dashuri pasionesh te mëdha mes saj dhe Henry Miller. Anais Nin e kaloi gjithë jetën mes Parisit e Shteteve te Bashkuara, ku u gjend gjithmonë ne "zemrën" e qarqeve e mjediseve te ndryshme intelektuale.

                                 HOMAZH PER PRINCESHEN

Miqtë e quanin atë "princeshe". Fustanet e gjate si edhe pelerinat e kadifejta i jepnin asaj një veçanti te shënuar. Henry Miller, miku i saj intim i ka bere mes te tjerash asaj edhe ketë homazh: "Nga gjithë gratë qe kam njohur ne jetën time, te rralla kane qene ato qe i janë afruar Anais-it persa i përket bukurisë dhe hijeshisë se saj femërore. Ajo ishte njëherësh gjithë nur, aristokrate e vërtetë por dhe ... mjaft e rezervuar. Por ajo qe gjithashtu dhe një shkrimtare gjeniale. Është për këto cilësi qe ato çka ajo ka shkruar, lexohen me endje ne gjithë boten...". Mikeshe intime e Henry Miller ( për te cilin shkroi edhe Parathejnen e librit "Tropiku i Kancerit" me 1934 ) Anais Nin, pati edhe një korrespondence te gjate e tepër interesante me te. Por, ajo lidhje s'do te ish e vetmja. Relacione te kësaj natyre ajo pati edhe D.H. Lawrance ne Paris e me pas, atëherë kur ajo bënte pjese ne bashkësinë e intelektualeve amerikane ne mërgim, pat lidhje te ngushta dashurore me psikoanalistin Otto Rank e një flirt te gjate me Antonin Artaud. Anais Nin vdiq ne Los-Angeles me 14 janar 1977.

                                                                   Henry Miller

                            Henry Miller dhe Anaïs Nin : Artistet e Jetës                                                          Anais Nin "Ditari"

Ata numërohen mes te dashuruarve me "sexy", me mitiket dhe me komplekset e shekullit te XX-te. Te njëjtat prerje fytyrash, te njëjtët sy ne forme bajame, e njëjta etje për trupin dhe epshin, i njëjti mrekullim për dashurinë, i njëjti padurim për te bere dashuri... Henry Miller dhe Anaïs Nin, ndanë bashke te mirat e te ligat ne te gjitha pasojat qe mund te sjellin pasione te tilla te pafré: ekzaltime, xhelozi, intimitet, ankth e prej këtyre te gjithave, u zhvillua një shkëmbim letrash i hatashëm qe shpëtoi për mrekulli nga shkatërrimi i ndonjë hovi "hakmarrje" (ne se do te kishin jetuar disa dhjetëra vjet me pas e do te shkëmbenin nga një e-mail për dite, pa tjetër qe prej tyre asgjë s'do te kish mbetur !). Letrat e tyre, te cilat janë shume me tepër se letra, kane frymëzuar shume artiste. Një prej tyre, aktori Jacques Lallié ka realizuar një spektakël qe bën te mundur te zbulojmë një Miller "sensibel, te dashuruar, te ëmbël, delikat" ne kuptimin e plote te fjalës, krejt ne kundërshtim me Miller -in gazmor, te dhenë pas pijes e feminist, i cili pasqyrohet ne personazhet kryesore te librave te tij "Cancer" dhe "Capricorne" si edhe ne atë me titull "Dite te qeta ne Clichy".

-----------------------------------------------------------------------------------
( Letër e Anais Nin drejtuar Henry Miller )

 

6 gusht 1932

Oh ! Henry, letra jote e mëngjesit me çoroditi te teren. Kur ma dhanë sot ne mëngjes, e ndjeva veten te përfshire nga ndjenja kujtimesh te shkuara. Vete kontakti me letrën tende, me provokoi te njëjtin emocion si atëherë kur ti me merrje te gjithën e me shtrëngoje ne krahët e tua. Ti e merr me mend se ç'ndenja kam provuar ne ato çaste. Ti i kishe gjetur bukur te gjitha fjalët për te me prekur e për te me bere tënden. Jam e jotja! Ne do te kalojmë bashke një jave te tille qe as ne ëndrra s'e kemi pare kurrë. "Termometri do shpërthejë !". Oh, sa dua te ndjej atë forcën tende ne thellësi te vetes sime, te ndjej se si do me ngjitet ne deje gjaku përvëlues, te ndjej ritmin e tij te lehte e pastaj violent, te ndjej momentet eksituese ne çastet e pauzës, te ndjej atë zhurmën ritmike te pikave te çezmës te pa mbyllur mire ... te ndjej gojën tende ne timen. Henry. Oh ! Henry, nuk kam fuqi te te shkruaj - te dua si e marre. Trupi po me dridhet. Vërtet qe ne këto çaste, do te doja te beja me ty aq e aq gjera te çmendura, aq sa nuk gjej dot fjale te t'i shpreh ...

Anaïs


( Marre nga "Ditari intim" )   
 

"Ditari" intim i Anais Nin është botuar ne gjashte vëllime. Vëllimi i gjashte qe shihni ne foton lart, përfshin periudhën me pasionante te kësaj gruaje letrare. Pikërisht vitet 1955 gjer me 1966. Ne te janë përfshire "vitet" Myller si edhe takimet e saj me Aldous Huxley, Tennessee Williams, Marguerite Duras, Romain Gary ... e shume te tjerë ! 

                                  VEPRA 

Redaktimi i "Ditarit" i cili përben një vepër prej mijëra faqesh, për Anais Nin përbente gjithmonë një nevoje te dorës se pare. Ky ditar i cili është ne vetvete një analize e personalitetit te saj përmban, krahas diskutimeve me te afërm, shkrimtare, artiste e intelektuale edhe mendime rreth shqetësimeve estetike, refleksioneve te saj te përditshme mbi sendet e fenomenet e, po ashtu edhe analiza te imta emocionesh nga me te ndryshmet. Ne veprat e Anais Nin bën pjese edhe teksti i një proze poetike te titulluar "Shtëpia e incestit" (1936), disa përmbledhje novelash te titulluara "Nene këmbanen prej xhami" ( 1944 ) si edhe një cikël me "Tregime erotike". Po ashtu ajo ka shkruar edhe pese romane ( "Pasqyrat ne kopsht" - 1946; "Fëmijët e albatrosit" - 1947; "Një spiune ne shtëpinë e dashurisë" - 1955; "Zemra me katër dhoma" - 1959; "Epshi i minotaurit - 1961). Këto romane zbërthejnë një univers fantazmagorik, ku heroinat e tyre nuk janë gjë tjetër veçse "alter ego"- ja e vete autores. Ato mishërojnë boten dhe ndjenjën femërore balle asaj te burrave dhe përbejnë vete imazhin e gruas moderne. Stili i te shkruarit te Anais Nin karakterizohet nga kërkimi i imte, nga një koncentrat thjeshtësie i cili, megjithatë nuk privohet nga ushtrimi i metaforës e nga kujdesi i saj rigoroz ne ndërtimin e karaktereve dhe mendimeve te personazheve. Si ne romanet e "Ditarin" e saj ashtu edhe ne letërkëmbimin e dendur, ne mbare krijimtarinë e Anais Nin ndihet thelle ndjenja e saj poetike e stilistike e cila zhvillohet përreth konceptit te saj te te shkruarit modern e femnor. Ne fakt, është pikërisht ky koncept i cili organizon e mbizotëron edhe ne gjithë boten e mendimeve dhe shkrimeve te saj ..

                                       Citate nga "Ditari "

 

 

° Ai te cilin ne e quajmë fati ynë është ne fakt karakteri ynë dhe karakteri mund


te ndryshohet. Nuk është aspak dekurajuese te dimë qe ne jemi përgjegjës te veprimeve e sjelljeve tona, sepse kjo do te thotë qe ne jemi te lira te ndryshojmë fatin tone. 1931 - 1934

° Janë njerëzit e dobët ata qe kane edhe paragjykime. Paragjykimet krijojnë për ta një lloj mbrojtje. 1931 - 1934

 ° Ai qe është me te vërtetë jo besnik është ai qe bën dashuri me një pjese te qenies suaj. Dhe qe s’përfill pjesët e tjera. 1931 - 1934

° Ai nuk ka nevoje te beje vetëvrasje, sepse ai është me kohe një njeri i vdekur. 1931 - 1934

° Unë nuk i dua burrat te cilët kane frike nga forca e grave. 1931 - 1934

Ne fakt, unë s’dëshiroj te bëhem vërtet normale, banale, stereotipe. Unë dua vetëm qe te fitoj forcën, kurajën qe ta jetoj jetën time plotësisht, te kem përvoja sa me te shumta dhe kënaqësi sa me te mëdha. 1931 - 1934

° Njohja e vetvetes është thelbi i inteligjencës dhe diturisë. 1931 - 1934

Ne udhëtojmë për te kërkuar te tjera përvoja jetësore, te tjera jete, te tjerë shpirtra. 1969 Ne dashurojmë gjithmonë atë qe na kupton. 1931 - 1934

°Ne martohemi atëherë kur arrijmë te kuptojmë persosmerine e mungesës se humanizmit se dashurisë sonë. 1931 – 1934

° S'ka rendësi ajo qe bej unë, rendësi ka fakti se kush jam unë. 1931 - 1934



                                                         °°°°°°°°°°°°°°°

Par Simbad Detari - Publié dans : CRITIQUE LITTERAIRE ( Critique Littéraire )
Ecrire un commentaire
Jeudi 16 mars 2006 4 16 /03 /Mars /2006 14:51

Jusuf Vrioni ( pjesa e dyte )

PERKTHIME, PERKTHIME ...
 
Po tani? - pyet vetveten, J.Vrioni - Ç'do bëhet tani me mua ? I instaluar, bashkë me t'ëmen, në një fshat të Fierit e me 43 vjet mbi kurriz, ai përjeton një tjetër burg të dytë. Njerëzit përreth e shohin me urrejtje e dyshim. Arsyeja? Ai ka qenë në burg, ndërsa familja e tij qe armike. O Perëndi ? Si mund të shpëtonte nga ajo skëterrë? Të shkonte diku, në një vend tjetër ku njerëzit të mos t'a shihnin me përbuzje e dyshim?! Për shembëll, pse të mos shkonte përsëri në Tiranë ? Aty, mund të gjente edhe ndonjë punë ...
 
Dhe ja, duket se një dritëz optimizmi ringjallet e, shpresa për një jete normale rikthehet kur, fare rastësisht, në plazhin e Durrësit, ai njihet me një vajzë të re e të këndshme. Ajo quhej Agi dhe, fati do t'a sillte që të bëhej gruaja e tij e ardhshme.
 
”Tashmë, i lidhur me Agin, unë kisha një arsye më tepër të mendoja për transferimin tim në Tiranë. Pastaj, aty, të merresha me diçka. Ndofta, me përkthime... Gjatë udhëtimeve të shpeshta në kryeqytet isha njohur dhe me disa persona, të cilët më kishin propozuar të përktheja tekste historike e letrare. Në fakt, pak kohë mbas daljes nga burgu, kisha nisur të provoja përkthimin e poezive të Migjenit, më tepër për qejf se sa për të provuar aftësitë e mia. Më pas, kish qenë pikërisht kunati i Migjenit, Skender Luarasi, i cili mbasi mësoi se unë kisha studiuar në Francë, më rekomandoi përkthimin e tij të plotë. Ai qe edhe përkthimi im i parë letrar edhe pse nuk pati fatin të botohej... Edhe Petro Marko kish shumë dëshirë t'i përktheja një roman. Petroja, ashtu si unë, kish qenë në burg, por qe " rehabilituar " e shihej me sy të mirë nga autoritetet. Pak më vonë, historiani Kristo Frashëri më propozoi t'i përktheja një "Histori të Shqipërisë", autor i së cilës qe ai vetë. Më pas më angazhuan në Shtëpinë Botuese, për përkthimin e përmbledhjes me novela "Kenga dhe pushka" të Dh. Shuteriqit. Kështu, për vetë rrethanat e kushtet në të cilat ndodhesha, punën e përkthyesit e shihja si të vetmen mundësi për të jetuar…". 
 
Pas ca muajsh, martesa me Agin, e cila banonte familjarisht në kryeqytet, i hap dritën jeshile, për t'u pasaportizuar në Tiranë.
 
”Pikërisht, gjatë asaj kohe, pra aty rreth vitit 1963, më lindi ideja të përktheja romanin Gjenerali i ushtrisë së vdekur. Për atë libër, kisha lexuar një artikull shkruar nga Javer Malo, të cilin unë e çmoja si gazetar. Sipas tij, ai ishte i vetmi roman i kohës, i cili mund të ngjallte ndonjë interes të mundshëm për lexuesit e huaj. T'a konstatoje e ta shkruaje atë mendim publikisht, padyshim që ish një gjest mjaft kurajoz. Kështu, mendova t'i futesha punës, për përkthimin e tij. ( … ) Atëhere, unë nuk e njihja fare Ismail Kadarenë, edhe pse ai kish krijuar një farë emri. Si shumë të rinj, edhe Agi, ishte admiruese e atij autori. Ajo, bile, më kish bërë dhuratë edhe një përmbledhje të tij me poezi, të titulluar Shekulli im. Aso kohe, kish njerëz që thoshin se Kadareja qe një Hemiguej i dytë, të nisur ndofta nga fakti se ai kish preferencë të veçantë për atë autor, e kish përkthyer në shqip edhe novelën e tij Plaku dhe deti ".
 
Para se të niste përkthimin e romanit ai u takua me Kadarenë dhe i foli për projektin. Ismaili, s'mungoi të shfaqte kënaqësinë e tij të madhe. Aso kohe, ai nuk e kish famën e prestigjin e sotëm, por qe thjesht një autor i cili pëlqehej për frymën e re që sillte në poezi. Shumë e vlerësonin për stilin origjinal e, ca të tjerë, për devijimin nga realizmi socialist. Sa për Vrionin, ai qe thjesht një adhurues i Gjeneralit të ushtrisë së vdekur. Për të, ai roman, kish diçka krejt të veçantë: s'ngjante aspak me librat e tjerë që botoheshin në Shqipëri. Në këtë kontekst, është interesante të mësojmë se cilat qenë përshtypjet e para të Kadaresë, për Jusuf Vrionin. Në një nga librat e tij, ai e përshkruan kështu, njohjen me të:
 
 ... Ajo që pa dyshim më befasoi në takimin e parë me përkthyesin tim Jusuf Vrioni, ish jo vetëm eleganca e tij, nostalgjia për Francën e talenti i veçantë, por edhe 12 vjetët që ai kish vuajtur nëpër burgjet e llagëmet komuniste. Njohja jonë u bë në fillim të viteve '60. Shkova në dhomën e vogël, ku ai jetonte përkohësisht me të fejuarën, për të parë kapitullin e parë të " Gjeneralit të ushtrisë së vdekur " të cilin ai kish nisur ta përkthente pa ndonjë shpresë për botim. Atëherë, unë s'dija frëngjisht, por lexoja pak anglisht. Duke parë përkthimin nga i cili, unë, natyrisht, nuk kuptoja asgjë, pyeta veten në se ai kish mundur ta mbante vallë të gjallë në vetvete gjuhën frënge, pas gjithë atyre që kish hequr nëpër hapsanat e errëta, transhetë e telat me gjemba. E ardhmja tregoi se, ai, prej saj jo vetëm që s'kish humbur asgjë, por përkundrazi, mes baltës e pisllëkut, frëngjishtja e tij e lëmuar prej vuajtjeve, qe bërë edhe më fine e më e përkryer… » ( Ismail Kadare ).  
 
Mbas shumë sorollatjesh e hezitimesh, më në fund, libri tashmë i përkthyer, u botua më 1967. Me pas, fati e solli që ai të dërgohej jashtë së bashku me ca libra të tjerë, të cilët aso kohe ishin botuar në Tiranë. »Një ditë, Helena, gruaja e Ismailit, më tha se kishin takuar një akademik francez qe e kish pëlqyer shumë përkthimin tim. Më vonë, mësova se Gjenerali i ushtrisë së vdekur do të botohej nga një shtëpi botuese franceze e quajtur Albin Michel ». Botimi i romanit në Francë qe një sukses i madh. Për Jusuf Vrionin hapej kështu rruga që përkthimi të bëhej jo vetëm mjet mbijetese, por edhe profesion, paçka se emri mbetej vazhdimisht anonim. Mbas botimit të romanit në Francë, Kadare ndërhyu tek Fadil Paçrami, ( në atë kohë sekretar i Komitetit të Partisë të rrethit të Tiranës ) e pas kësaj, Jusufi mundi të gjejë një vend pune në shtëpinë botuese Naim Frashëri.”Ish pikërisht në atë periudhë, pra në vitin 1966, gjatë punimeve të Kongresit të V - të të PPSH, që unë nisa përkthimin e teksteve politike. ( ... ) Materiali i parë që më dhanë qe raporti që Enver Hoxha do të mbante para kongresit”. Përkthimet e materialeve politike, bëhen objekti i vetëm i punës së tij intensive. Duke filluar nga raportet e fjalimet e E. Hoxhës, buletinet e Komitetit Qendror, dhjetra e dhjetra materiale të tjera të Partisë, e gjer tek Veprat e librat e ndryshme të diktatorit …
 
 ”... Për çdo tekst zyrtar isha vigjilent gjer në kopjen e fundit të përkthimit. Korrigjoja, korrigjoja e përsëri korrigjoja. Kjo punë zgjati për pothuajse 20 vjet. Por, ajo, qe vetëm një anë e medaljes. ( ... ) Në kuadrin e punës që bëja në Shtëpinë Botuese Naim Frashëri (e cila më vonë u pagëzua në 8 nëntori ), përktheva vetëm romanet "Dimri i madh " e "Ura me tri harqe". Përsa i përket veprave të tjera, ato i kam përkthyer të gjitha jashtë orarit zyrtar. Çdo mbrëmje, ulesha në tavolinën time pranë dritares, në një dhomë të vogël në katin e parë të shtëpisë, e cila për një farë kohe pat qenë e djalit. Me tekstin në shqip nga njëra anë e, makinën, nga ana tjetër... Që nga viti 1963 e gjer para pak kohësh, kam punuar me të njëjtën makinë shkrimi, të cilën ma kish dërguar dajo Xhemili nga Italia. E shtrenjta makinë, shoqja ime besnike!... E ndjej që duhet t'i bëj homazhe asaj makine të markës Triumph, me të cilën isha lidhur   fort, ashtu si dikur me lopatën me të cilën punoja nëpër kampet e burgjet e mia. Bashkë me të bëra " karrierë" e, ish falë saj që lexuesit frankofonë mundën të lexojnë "Gjeneralin e ushtrisë së vdekur" e shumë vepra të tjera të Kadaresë. Asnjëherë, ajo s'më la në mes të rrugës. Për besnikërinë e saj, ruaj gjithmonë një ndjenjë të thellë mirënjohje ose, më saktë, një sentiment të veçantë dashurie. Të gjithë, bile edhe më ekspertët në daktilografi, thoshin se ajo qe shumë më superiore se të tjerat, si në lehtësinë ashtu dhe në butësinë e shtypjes. Habiteshin me ndjeshmërinë në goditjen e germave; nga qe ajo i përgjigjej me besnikëri edhe kontaktit më të lehtë, pa i ngatërruar kurrë shkronjat. Edhe kthimi i karelit bëhej me lehtësi. Kështu, nëpër vite e në çdo situatë, ajo u bë jo vetëm shoqja por edhe artizanija e ekzistencës sime …”.       
    
 Por, puna në Shtëpinë Botuese, për Vrionin nuk qe aq e lehtë sa dukej në aparencë. Vërtet, shumë njerëz e respektonin, po kish edhe që e shihnin shtrembër. Ndër ta, disa bënin punën e informatorëve të Sigurimit. Kolektivi ku punonte, këshillohej herë pas here që të mos i bënte shoqëri, e të mos harronte kurrë origjinën e tij klasore si edhe të kaluarën, si ish i burgosur politik. E, Erioni s'harron të tregojë për takimet me shefin e administratës, ish-gazetar i një reviste ushtarake, i cili plot mllef, i përsëriste herë pas here kërcënimin:
 
 - Mos harro, se ti je armik e këtë do t'a paguash!
 
Gjatë periudhës që punonte për përkthimin e materialeve të ndryshme të PPSH-së, Jusuf Vrioni bashkëpunoi edhe me një person të quajtur Nils Andersson, njëmarksist-leninist suedez, i cili merrej me botimin e përhapjen e Veprave të E. Hoxhës në botë. Në kujtimet e tij, ky i fundit, shkruan: … Takimet e mia me Vrionin, gjatë përkthimit në frëngjisht të Historisë së Partisë së Punës, ishin të rregullta e miqësore. Unë i vlerësoja dhe i konsideroja ato si momente të këndshme diskutimi, jo vetëm për punën që bënim së bashku, por edhe më gjerë. Por, shumë shpejt kuptova se afrimi im me të, nuk shihej me sy të mirë nga disa kolegë, të cilët shpesh më kishin venë në dukje se ata dyshonin për saktësinë e përmbajtjes ideologjike të përkthimeve të tij. Sipas tyre, Vrioni, mund të qe vërtet njohës i përkryer i frëngjishtes, por s'kish edukatë e formim marksist, gjë që rrezikonte të bënte edhe gabime ideologjike. ( Nils Anderson "Celui par qui Kadare est arrivé " - Les temps modernes - Fevrier 1996)
 
Megjithatë, një ditë tetori të vitit 1980, J.Vrionit i dorëzuan një ekzemplar të librit Hrushovianët ku autori, pra, Enver Hoxha, me anë të një autografi e përgëzonte atë për punën cilësore si përkthyes. Ngjarja bëri bujë. Vërtet, ai, i Madhi, i Pari, Kreu i Partisë dhe i vendit, i kish dhuruar atij një libër me dedikim ?! ”Natyrisht, shumë njerëz e ndjenin veten të fyer nga ajo "fitore" relative, e u munduan ta kalojnë ngjarjen pa i dhenë rendësi dhe duke e harruar. Ndërkohë, kuptova se, për njerëzit e Sigurimit, fakti qe unë përktheja Enver Hoxhën, nuk ndryshonte asgjë përsa i përkiste shkallës sime të "rrezikshmërisë". Megjithatë viti 1980 shënoi një farë kthese relative ndaj gjendjes sime personale. Fakti që, puna ime qe çmuar aq lart, krijonte për mua një atmosferë disi të veçantë, po të kihej parasysh origjina familjare dhe e kaluara si i burgosur politik ...
 
 ( Jo vetëm gjatë viteve të fundit, por dhe sot e kësaj dite, lidhur me veprimtarinë e Vrionit si përkthyes, janë shfaqur opinione nga më të kundërtat. Një pjesë e ish -të dënuarve e persekutuarve politikë, e akuzojnë atë se i ka shërbyer me devocion diktaturës e se, për rrjedhim, ai nuk ka të drejtën morale t'i përkasë së njëjtës "kategori" me ta. Një pjesë tjetër, e kjo është, besoj, edhe më e madhja në opinionin publik shqiptar, e gjykojnë si diçka normale dhe të pa evitueshme, punën e tij si përkthyes i veprave politike. Ndërkohë, me "kategorinë" e të parëve, çuditërisht, bashkohen edhe disa individë, një pjesë e të cilëve intelektualë të diasporës, të cilët thonë se,"mëkati" më i madh i Vrionit nuk ka qenë  përkthimi i veprave të Hoxhës, por ai i librave të...Kadaresë. ( ?! ) Por, le të ndalemi pak te gjykimi i atyre që e akuzojnë Vrionin si "kolaboracionist" me regjimin enverist. Në fakt, për të qenë realistë, është vështirë të mendosh një qëndrim tjetër, për një njeri që pat vuajtur galerat komuniste e që rrezikonte të rifutej përsëri në to. A mund ta refuzonte ai një rrugë dalje, një mënyrë adaptimi të tillë për të mbijetuar?... Sa qenë ata, të cilët në atë kohë refuzonin që kulturën e dijet të mos i vinin në shërbim të sistemit, pikërisht për të gjetur një status quo që mund t'u siguronte ekzistencën e një qetësie relative në shoqërinë totalitare?... Ky qëndrim i komplikuar, i imponuar nga frika, ushtrimi i dhunës, terrori e indoktrinomi sistematik, kishin përfshirë, ne fakt, gjithë inteligjencien shqiptare të kohës. Atëherë, si mund t'i rezistonin atij presioni, individë të tillë si Vrioni, të cilëve, në një farë mënyre, u jepej "shansi" i rrallë të shihnin pakëz "dritë" në tunelin e frikshëm të jetës totalitare ?... ( Shenim im –Vasil Qesari )  
 
Rehabilitimi i Vrionit u bë shkak i mjaft pëshpëritjeve në qarqe e mjedise të ndryshme të shoqërisë së asaj kohe. Veçanërisht nga armiqtë e tij të betuar për vdekje. Dhe vërtet, duket se, vdekja po i vinte rrotull, por nga një drejtim tjetër. Një infractus i pa pritur e çon në buzë të varrit, por autoritetet japin alarmin, duke ngritur gjithë mjekësinë shqiptare në këmbë. Partia s'e dëshironte vdekjen e tij. Ai, duhej të jetonte, për të vazhduar përkthimin e Veprave të shokut Enver !..
 
Nica, motra e tij, e cila jetonte në Itali, e alarmuar, i shkruan një letër Enver Hoxhës për t'a lejuar që të kurohet pranë saj. Letra bie në duart e Nexhmijes, e cila është e interesuar që Vrioni të shërohet sa më shpejt. Pas kësaj, drita jeshile, hapet. Formalitetet bëhen me urgjencë. I jepet pasaporta për jashtë, i akordohet viza e, ai nuk u beson syve, kur avioni ulet mbi pistën e aeroportit të Fiumiçinos në Romë.
 
Ishte mars i vitit 1985... Përveç shmalljes me motrën, mbas vitesh ndarje që s'mbahen mend, përveç kujdesjeve e kurave për rikthimin e shëndetit, ai ndjen ta pushtojnë ndjenjat e nostalgjisë për vitet e rinisë dhe kujtimet e paharruara të saj. Por, tashmë ai gjen një Itali tjetër e ndryshimet nuk i ndjellin veçse keqardhje. I shëruar, Jusuf Vrioni, kthehet në atdhe ku e presin ngjarje të reja. Enver Hoxha ka vdekur dhe drejtimin e Partisë e ka marrë Ramiz Alia. Shumë shpejt, Vrionit i duhet t’i përvishet punës për përkthimin e librit të tij Enveri ynë. Më pas, më 1987, një tjetër lajm i mirë. Mbas shume hezitimesh, jepet aprovimi për përkthimin e romanit Koncert në fund të dimrit të Kadaresë, i cili gjer atëhere, konsiderohej pothuajse një libër i ndaluar.
 
E ja, pak më vonë, ndodh mrekullia... Ministria e Jashtme franceze e fton në kremtimet e 200 vjetorit të Revolucionit Francez. “... Një nga gjërat e para që bëra sapo mbërrita në Paris, ishte të shkoja e të shihja vendet ku kisha kaluar vitet e mia të rinisë, aty në avenynë Victor Hugo. Qysh prej 50 vjetësh, për mua aty fshiheshin kujtimet më të bukura të jetës. Shkova në shtëpinë ku kishim banuar e, me ndrojtje u ngjita gjer në katin e tretë, aty ku dikur qe një korridor i gjerë, në faqet e të cilit kisha bërë kushedi sa vizatime. Ai tashmë ish transformuar e qe ndarë në apartamente të veçantë. Kush banonte tani aty ?... S'i rashë asnjë zileje e, meqenëse poshtë më prisnin, zbrita shkallët me dhembje e me sytë mbushur plot lotë …“.
 
Parisi !... Nostalgjia hap portat e ai vrojton, shikon, kujton. Ndryshe nga imazhet e femijnisë, qyteti i duket i bardhë e me më tepër dritë. Ndërtesat e dikurshme të nxira nga shekujt, i gjen më të pastra, më të reja, më të ndritshme. Ai përfshihet në jetën e tij plot gjallëri. Takime me miq të vjetër. Lotë e emocione. Pritje të ngrohta. Ndër të tjera edhe me Claude Durand, drejtorin e Shtëpisë Botuese Fayard...
 
     Pas një viti, me 1990, e pret përsëri një udhëtim tjetër, po në Paris. Aty takohet me Liri Begenë, kineasten e njohur me orgjinë shqiptare. Merr pjesë në Kolokiumin Ndërkombëtar të Përkthyesve në Arles. Përsëri takime plot mall. Me miq e shokë të rinisë. E përsëri kthim në Shqipëri. Vendin e gjen në tension. Në gjendje të nderë. Pritet të ndodhë diçka. Mbas gjysme shekulli shtypje, dukej se po vinte shpërthimi. Ngjarjet precipitojnë për ditë. Ambasadat e huaja sulmohen e pushtohen nga mijra vetë. Me 25 shtator 1990, Ismail Kadare, kërkon strehim politik në Francë. 
 "... Isha në shtëpi kur dëgjova lajmin e dhenë nga radioja. Jehona e atij veprimi ishte shumë e fortë në mbarë vendin. Në princip, unë e konsiderova të drejtë vendimin e Ismailit, sepse në atë mënyrë ai distancohej nga regjimi totalitar, ndërkohë që diktatura vazhdonte të ishte endé kërcënuese. Por, për mendimin tim, Kadareja iku në një moment kur prestigji i tij personal qe mjaft i madh, jo vetëm në letërsi por edhe më tepër…”.
 
Ngjarjet e asaj vjeshte tronditëse, ndjekin njëra-tjetrën me vërtik. Lejohet praktikimi i riteve e hapen objektet fetare. Hiqen statujat e Stalinit e Leninit. Lëvizja studentore bëhet vatra e revoltës kundër regjimit komunist. Në sheshin Skenderbej, demostruesit rrëzojnë e heqin zvarrë statujën e Enver Hoxhës. Shqipëria flak tutje, me neveri e guxim, dyzetë e ca vjet frikë, vuajtje e terror të pashembëllt.
 
“Dy - tre muaj pas ikjes së Ismailit, në shtëpi më erdhën Preç Zogaj e Pirro Misha. Më pyetën në se pranoja të paraqitesha si kandidat i Partisë Demokratike në zgjedhjet e para pluraliste. U thashë se e vlerësoja propozimin e tyre por s'kisha ndërmend t'i përkushtohesha karrierës parlamentare. Mendoja se kish edhe mënyra të tjera për t'i shërbyer ngjarjeve në zhvillim. Ndërkohë, në vijim të ngjarjeve të vitit 1991, u kooptova në Komitetin e Mbrojtjes të së Drejtave të Njeriut”.
 
Rruga e Vrionit drejt Perendimit, tashmë është plotësisht e lirë. Në vjeshtën e vitit 1990 ai merr pjesë në manifestimin La fureur de lire, në Paris. Më 1993, dekorohet nga qeveria franceze me Urdhërin e Letërsisë e Arteve. Më 1994, merr çmimin Halperine Kaminsky, për përkthimet e tij në frëngjisht. E së fundi, si për t'i u kthyer gjer në detajet më intime jetës e viteve të shkuara, në pranverën e vitit 1995, në shoqëri me ambasadorin francez në Tiranë, bën një vizitë në ishullin e Korfuzit, aty ku edhe kish lindur 79 vjet më parë.
 
Para tij, shpalosen përsëri, kujtime të largëta.
Çdo gjë përreth ka ndryshuar.
Pjesa më e madhe e njerëzve të njohur kanë vdekur.
Ndërsa, ai ?
Ai është gjallë.
I shpëtuar për fat e mrekulli, nga vorbullat e përgjakura të kohëve.
Por, ndërkohë, është vonë.
Tepër vonë, për ta ndjerë veten, tërësisht e thellësisht të lumtur !
... E, megjithatë, teksa mbi gjinjtë e vegjël e të bardhë të ishullit helen bie bryma ngjyrë trëndafili e mëngjesit e, një varkë me vela nis të rrëshqasë duke u përkundur lehtë-lehtë mbi detin vaj, ai bindet se jeta e njeriut s'ka fund dhe se, ngjarjet, kujtimet, ndjenjat e emocionet të cilat e shoqërojnë përjetësisht atë, nuk mund t'i përkasin kurrë Harresës dhe Vdekjes ...  
 
( Në Francë, me të nderuarin Vrioni, pata fatin e rrallë të shkëmbej dy - tri letra e të bisedoj disa herë në telefon. Për herë të fundit i telefonova pikërisht një muaj para vdekjes. Ish i sëmurë e tejet i lodhur, por asnjëherë pesimist. Megjithatë, teksa e uroja për një shëndet të plotë e pa probleme, më falënderonte duke më thënë se në, jetë fati e kish ndjekur ca si tepër për mirë por, kësaj radhe me sa dukej, s'do të qe përsëri me të ... E vërtet, pas ca kohësh, Jusuf Vrioni dha shpirt në moshën 85 vjeçare. Ai vdiq të premten e fundit të majit 2001 në Paris duke mbajtur endé detyrën e ambasadorit tonë në UNESCO. Amaneti i fundit i shqiptarit dhe intelektualit erudit, europianit të shquar të shekullit që sa kaloi, njeriut që i'a doli mbanë të kalonte nga Sharibda në Shilla, mjeshtrit të talentuar të gjuhës së Balzakut e Bodlerit, përkthyesit të madh të Kadaresë, ish të prehej përfundimisht në vendin e tij, në Shqipëri, aty pranë varrit të së ëmës, e cila e kish dashur aq shumë ...

( Shenim im – Vasil QESARI )
                                         °°°°°°°°°°°°°°
Par Simbad Detari - Publié dans : "LE MONDE ALBANAIS" ( "Bota Shqiptare" )
Ecrire un commentaire
Jeudi 16 mars 2006 4 16 /03 /Mars /2006 14:43

JUSUF VRIONI ose 'FANTAZMA' ELEGANTE

JUSUF VRIONI
OSE 
'FANTAZMA' ELEGANTE
 
 
"... A mund të ndodhin vallë në Evropën e sotme, në historinë tonë bashkëkohore, përvoja e fate aq verbues, aq të pasur, dramatikë e plot të papritura si jeta e atij njeriu ?... Me një fëmijëri ala - Nabukov e"rini të artë", shoqëruar me shumë vite studimesh, të cilat, më pas kultivuan tek ai një shpirt e karakter të fortë, të aftë për t'u bërë ballë situatave nga më të komplikuara, përfshirë edhe kampet staliniste të punës "ala - Solxhenicin "...
 
Eric FAYE 
"Mondes effacés " (Souvenirs d' un européen)
Editions JC Lattés. 1998
 
Nga Vasil QESARI

 

 

PERKTHYESI I NDALUAR
 
Kur, në vitin 1970, u mësua se romani i Ismail Kadaresë Gjenerali i ushtrisë së vdekur, qe botuar në Francë, ngjarja bëri sensacion të bujshëm jo vetëm në qarqet intelektuale, studentët, lexuesit e rregullt e të pasionuar të librave letrarë, por edhe tek shumë njerëz të thjeshtë.

-Të kam thënë, ai është një roman i madh ! -më thoshte plot emfazë, shoku im i fakultetit, frankofili S.K. - Ai ka brenda tij atmosferën e tragjedive të Shekspirit e frymën drithëruese të librave të Kafkës. Ke për të parë! Jehona e tij jashtë nuk do të jetë e pakët...  
Lajmi i publikimit nga Albin Michel, një nga më të njohurat e më prestigjiozet shtëpi botuese franceze, u bë i njohur nëpërmjet së përjavshmes letrare Drita. Njoftimi, edhe pse i shkurtër e pa hollësira, u komentua në mënyra nga më të ndryshmet. Ndërkohë, kritika letrare mbajti qëndrim pothuajse të heshtur, ndërsa shtypi i përditshëm nxitoi ta cilësonte atë, si afirmim të artit socialist jashtë vendit. Për shumë intelektualë, botimi i romanit të Kadaresë, atje larg, në Qytetin e Dritave, (si dhe fakti që, më së fundi, në Evropë do të lexohej edhe një shkrimtar shqiptar), zgjoi ndjenja krenarie nacionale. Për individë të tjerë, lajmi në fjalë u shoqërua me mendimin ngushëllues se, botimi i librit në Paris, tek e fundit, do t'i kujtonte botës se Shqipëria qe endé gjallë e se traditat e vyera letrare, s'kishin marrë fund. Disa, siç ish rasti ynë, (një grup prej tre-katër studentësh), uronim e luteshim që mesazhi i ngjarjes në fjalë, të ish krejt tjetër.

- O zot ! - pergjerohej S.Y nga Shkodra - Ndofta, ky lajm është një ogur i mirë ! Jo vetëm për letërsinë, por edhe për jetën tonë!. Në fakt, mendja jonë, punonte gjetkë. Na vinte mirë të supozonim se, ndofta, botimi i romanit mund të qe një sinjal hapje në mos ndaj Perëndimit në tërësi, të paktën ndaj Francës. (Për fat, Enveri nuk qe formuar, ashtu si shumë drejtues komunistë të Lindjes në atdheun e Stalinit, por pikërisht në Francë, ku edhe kish kaluar disa vite të rinisë. Ish ajo arsyeja pse, shpesh, në raporte e fjalime atij i pëlqente të përdorte, fjalë e ekspresione nga gjuha e atij vendi)

Ndërkohë, ndofta qe për t'u habitur por, aso kohe, askujt nuk i ra ndërmend të pyeste se cili qe përkthyesi i Gjeneralit...në frëngjisht. Vetëm tek ca studentë të letërsisë, interesimi për të mësuar rreth përkthyesit të panjohur të Kadaresë, ish shfaqur në formë insistuese. Dhe arsyeja qe e thjeshtë. Në të nuk zihej në gojë se kush qe përkthyesi i romanit. Cili pra, e kish çuar Kadarenë në Paris? Zakonisht në çdo botim, emri i përkthyesit nuk mungonte. Pse, kësaj radhe, ai ish anonim ?! Pyetjeve të tilla këmbëngulëse, pedagogu i Letërsisë së Realizmit Socialist, iu përgjigj duke ngritur supet e duke thënë se, nuk dinte absolutisht asgjë...

Megjithatë, misteri,u zbulua shpejt. Një asistent-pedagog i frëngjishtes, gjatë një bisede intime me ca studentë, kish treguar diçka shkurt e shkarazi, rreth emrit e biografisë së përkthyesit në fjalë. Fjala, pastaj qe hapur në gjithë fakultetin po aq shpejt sa edhe reagimi nga dekanati. Sipas sekretarit të rinisë të kursit tonë, i cili provokoi edhe një mbledhje të posaçme për sqarim politik, përkthyesi i Kadaresë qe dikush të cilit nuk ia vlente t'i a zije emrin në gojë. Shkurt, një person, i cili kish qenë i dënuar me burg për çështje politike. E, më keq akoma, pinjoll i Vrionasve … (Një familje e pasur beratase, emri i së cilës na ish fiksuar në mend qysh në vegjëli, atëherë kur në tekstet shkollore të historisë kishim mësuar se bejlerët vrionas ishin gjakpirës e shtypës; shkurt, ndër përfaqësuesit më tipikë të feudalizmit shqiptar)
Mbas 8 vjetësh, në Francë do botohej romani i dytë i Kadaresë. Lajmin e dha përsëri gazeta Drita. Shkurt e pa hollësi. Por, kësaj radhe, e veçanta ish se informacioni shoqërohej me një foto të kopertinës së botimit në frëngjisht. Ne krye të saj, me germa goxha të mëdha qe shkruar emri i autorit, shoqëruar me titullin e romanit në frëngjisht: Le Grand Hiver (Dimri i madh). Pak më poshtë, me shkronja më të vogla, shënohej: Traduit en français par Jusuf Vrioni (Përkthyer në frëngjisht nga Jusuf Vrioni). Në fund të kopertinës, lexohej emri i shtëpisë botuese: Fayard.

Qe për herë të parë që lexuesi shqiptar, mësonte prej një gazete të kontrolluar rreptësisht nga Partia, emrin e përkthyesit anonim të Kadaresë. Por, si qe e mundur që ai emër i ndaluar të bëhej publik? Mos qe thjesht një gabim? Bie fjala, një lajthitje e kryeredaktorit? Apo, neglizhencë e redaktorit-dezhur në shtypshkronjë ose nxitim në xingografi ? Apo asnjëra, as tjetra. Mendja të shtynte të fantazoje dhe plot gjëra të tjera. (Po sikur, ai gjest, të ish një harresë e qëllimshme për rehabilitimin e tij ?! Ndërkohë që, në rrethe të ngushta qe marrë vesh se, Jusuf Vrioni ish përkthyesi kryesor i fjalimeve të Enver Hoxhës e materialeve të PPSH në frëngjisht).

Por, siç u mësua më pas, hamendja e mësipërme, s’qëndronte. Në fakt, gabimin e rendë, e kish bërë redaktori-dezhur i gazetës, i cili nuk e kish parë fare pllakën e xingos ku qe stampuar fotoja së bashku me emrin e Vrionit. Natyrisht, masat e marra ndaj tij, qenë të rrepta e, skandali u përfol gjer në instancat më të larta të Partisë. Do kalonin dhe shumë vjet të tjerë, atëherë kur vargu i librave të Kadaresë përkthyer në frëngjisht do të shtohej, që emri fantazmë i Jusuf Vrionit të bëhej i njohur. Natyrisht, bëhej fjalë vetëm për disa rrethe të caktuara, sepse zyrtarisht, ai mbetej vazhdimisht i censuruar dhe, e drejta e publikimit të emrit, jo vetëm që nuk i njihej, por ish absolutisht e ndaluar.

... Një ditë tetori të vitit 1980, një koleg gazetar, i cili gjatë një shërbimi kish udhëtuar me sekretarin e propagandës të Komitetit të Partisë, me tregoi se kish dëgjuar një bisedë sekrete rreth Jusuf Vrionit. Pak a shumë, ngjarja për të cilën qe folur, ishte kjo: Një zyrtar i KQ të Partisë, e kish thirrur atë në një takim të veçantë e i kish dorëzuar një ekzemplar të librit Hrushovianet, botuar në frëngjisht. Fillimisht, Jusuf Vrioni i befasuar nga takimi i papritur me të, nuk e kish fshehur shqetësimin. Hape, hape! Shih shënimin në faqen e parë !, i kish thënë zyrtari me ton qetësues. Me duar të dridhura, Vrioni kish ngritur kopertinën. Në faqen e parë të librit, me vetë autografin e tij, Enver Hoxha e përgëzonte atë, personalisht, për punën e bërë si përkthyes ... 

Tregimi i kolegut, krahas ndjenjës së habisë, më gëzoi. Së pari, sepse për aftësitë e Vrionit si përkthyes, kisha dëgjuar të diskutohej e të flitej. E, përveç kësaj, personalisht gjykoja se, puna e tij për përkthimin e krijimtarisë së Kadaresë ish me vlera të mëdha, veçanërisht për njohjen e letërsisë shqipe jashtë vendit. E, së fundi, duke njohur origjinën e tij sociale si dhe faktin që kish qenë i dënuar politik, shpresoja se, në një farë mënyre, ai gjest 'clemence' i diktatorit mund të qe edhe një lloj sinjali në zbutjen e luftës së klasave. Ndoshta, një shikim me sy tjetër, më tolerant, ndaj atyre pak intelektualeve me biografi të keqe, të cilët, edhe pse të dërrmuar nga vitet e kaluara në burgje, bënin punën e Jusuf Vrionit, pra, përkthenin për të nxjerrë bukën e gojës.

JUSUF VRIONI RREFEHET
 
Çuditërisht, dhe mbas rënies së komunizmit në Shqipëri, heshtja rreth përkthyesit të Kadaresë vazhdoi. Për publikun e gjerë, misteri Vrioni,vazhdoi të mbetej i pa zbuluar. Edhe pse në shtypin pluralist të kohës, subjektet, ngjarjet e kujtimet rreth personazheve të ndaluara të epokës totalitare zinin faqe të tëra, fantazma Vrioni, nuk kish arritur të hynte dot në sensacionet e Rubrikave Speciale. Do të kalonin endé mjaft vite të tjera që, ustai i përkthimit  të shqipes në gjuhën e Molierit, të vendoste të fliste vetë, për të rrëfyer kulisat e jetës së tij. Po, kjo s'do të ndodhte në Shqipëri, por jashtë saj, në Francë.
Maj 1998. Isha në librarinë Mollat të Bordosë, kur, (siç më qe bërë refleks i vazhdueshëm), po u hidhja një sy kalimthi, botimeve të reja nga ish-vendet komuniste të Lindjes. Shikimi im, kaloi shkarazi mbi një varg titujsh e, pastaj, ndali i shokuar mbi njërin prej tyre. A ish vallë e vërtetë ajo që kisha para sysh? Po! Fantazma Vrioni, më së fundi, kish vendosur të rrëfehej ?!...

Në duar mbaja librin e tij me kujtime. (Jusuf Vrioni avec Eric Faye 'Mondes effacés' - Souvenirs d' un européen. Editions JC Lattés. 1998). Mbi 300 faqe në frëngjisht. Në to qe shkruar historia pasiononte e një shqiptari, i cili pat përjetuar tallazet e Evropës bashkëkohore. Jeta e një njeriu, aktor e viktimë e një drame rrëqethëse të zhvilluar në vendin kampion të totalitarizmit. Në moshën mbi 80 vjeç, Jusuf Vrioni, kish vendosur të rrëfehej. T'i jepte përfundimisht përgjigje, misterit të jetës së tij plot peripeci e të papritura. Për këtë, me sa dukej, sebep për botimin e kujtimeve të tij në Francë, qe bërë Eric Faye. Intelektual, publicist e shkrimtar i njohur parisien:

"Në prillin e 1990-ës, teksa ndodhesha në Tiranë për një seri intervistash me Ismail Kadarenë, më prezantuan me përkthyesin e tij, një "djalosh" 75 vjeçar. Gjatë takimit tonë, në kafén e hotel Dajtit ndjeva menjëherë se kisha të bëja me një njeri, historia e jetës të së cilit, qe krejt e veçantë. (...) Me kalimin e kohës, mes nesh lindi një miqësi e sinqertë dhe e thellë. Kështu që, kur J.Vrioni më propozoi ta ndihmoja në sistemimin e dorëshkrimeve me kujtime nga jeta e tij, nuk hezitova fare por iu vura punës me shumë dëshirë. Duke hedhur në letër kujtimet e tij, shpesh pyesja veten: A mund të ndodhin vallë në Evropën e sotme, në historinë tonë bashkëkohore, përvoja e fate njerëzorë, aq verbues, të pasur, dramatikë e plot të papritura si jeta e atij njeriu? Me një fëmijëri ala - Nabukov e rini të "artë", shoqëruar nga vite studimesh të gjatë, të cilat më pas kultivuan tek ai shpirt e karakter të fortë, të aftë për t'i u bërë ballë situatave nga më të komplikuara, përfshirë edhe kampet staliniste të punës " ala – Solxhenicin ". (...) E, më pas, ajo heqje zvarrë e pastaj, ngritja në një jetë që ai s'e kish zgjedhur vetë, e me të cilën iu desh të luftojë ditë për ditë, deri sa arriti të bëhet i njohur e të vlerësohet, falë universit të letërsisë. Një arritje kjo, tepër e vonuar për ta ndjerë veten të lumtur, shoqëruar me plot kujtime e dhembje për vitet e humbura ..." (Jusuf Vrioni avec Eric Faye. Idem)


Jusuf Vrioni lindi në Korfuz më 1916. I ati, Iliaz Vrioni, pat qenë dy herë kryeministër i Shqipërisë: në qeverinë e dalë nga Kongresi i Lushnjës më 1921 e më pas, pak muaj para revolucionit demokratik të Fan S. Nolit, më 1924. Mbas triumfit të Legalitetit, A. Zogu e emëroi Vrionin ministër të plotfuqishëm të Shqipërisë në Paris, kështu që krejt familja u instalua në 11 bis, avenue Victor Hugo. Në qytetin Lumière, jeta e Jusufit të vogël 9 vjeçar, morri dimensione e hapësira të reja magjike. Regjistrimi, së bashku me vëllanë, në liceun Janson-de-Sailly, integrimi në shkollë e në jetën e Parisit, zbavitjet, lodrat me patinazh, garat sportive, leximet, pushimet në Saint-Tropez, Bretagne e Loire, - të gjitha këto e benë të zbulojë e të përjetojë bukurinë e një bote të re, gjer atëherë krejt të panjohur.
 
Vitet kalojnë pa u kuptuar. E ja, mes argëtimeve e pasioneve rinore, papritmas, një dramë familjare. Në moshë 16 vjeç ai provon një humbje mjaft të rendë. Më 17 mars 1932, vdes i ati. Duke qenë Grand Officier du Légion d' honneur, Vrioni përcillet me nderime të veçanta. Trupi i tij varroset në Shqipëri, ndërkohë që familja vendos të qëndrojë në Paris. Plaga mbyllet shpejt e djaloshi u përkushtohet pasioneve të moshës, veçanërisht muzikës, letërsisë e argëtimeve. Autorët e tij të preferuar ?...Proust, Mauriac, Montherlant, Gide. Dëfrimet ?... Në shoqëri të zgjedhur. Në Villa d'Este mes orkestrave të xhazit. Në Hotel de Caux, ku njihet me të famshmen Coco Chanel, stilisten dhe krijuesen e parfumit të njohur Chanel 5, etj. "Fundi i viteve '30, qe për mua diçka e mrekullueshme. Më ndodhte shpesh të zgjohesha në mes të natës e të thosha me ehte: O Perëndi ? Ç'mrekulli është të jetosh këtu !. Ato ishin edhe vitet më të bukura të jetës sime … ".  
 
Jeta në kryeqytetin italian, duket se është vazhdimi i asaj të Parisit. Vizita, gosti e miqësi të reja mes rinisë së artë romane. Me Edda Cianon, vajzën e Mussolinit, gjatë pushimeve në Sestriere. Me Susanna Agnellin, në mjediset e Albergo dei Duchi. Me  Gioia Marconin, vajzën e të famshmit Gugleielmo Marconi, fitues i çmimit Nobel në fizikë. Me Luchino Viscontin, aso kohe asistent - regjisor i kineastit të shquar francez, Jean Renoir. Me Anna Magnanin, aktoren e madhe të kinemasë italiane.  "…Ndjeja adhurim të veçantë për njerëzit që kisha njohur. Por, jeta prej paraziti në mjedise të tilla mondanë, natyrisht, shpesh herë më provokonte një ndjenjë poshtërimi, sepse dëfrimet në thelb, nuk më sillnin veç kënaqësi të përciptë. Ndjeja se duhej të merresha me diçka më të rëndësishme, por si, ku e qysh, nuk dija. Ajo gjendje shpirtërore, ato mendime e vrarje ndërgjegje, nuk vazhduan gjatë. Një ditë, një mik i ngushtë, më tha: Jusuf ! Më fal që po të pyes, po ti ç’bën këtu ? Nuk mendon se, vendi yt është të ndodhesh në Shqipëri?. Dhe ish pikërisht gjatë verës së vitit 1943 që më së fundi vendosa të kthehem në atdhe. Ndofta, atje, mund të merresha me diçka. Bie fjala, të botoja një gazetë … ".  
 
Vrioni, kthehet në Tiranë duke bërë një jetë, siç shprehet ai, relativisht të sigurt, por në një gjendje pasiviteti pothuajse fajtore. "Shoqërohesha me ca miq, të cilët ashtu si unë, kishin studiuar jashtë e nuk ishin të angazhuar. Takoheshim së bashku pothuajse çdo ditë dhe e kalonim kohën duke diskutuar në Tennis Club apo te Kafé Sahati, pranë xhamisë (...) Ndërkohë, në 29 nentor 1944, qeveria partizane e formuar në Berat, mbërriti në Tiranë. Viti në vazhdim, shënoi një periudhë pritje për Shqipërinë. Komunistët nisën të zbatonin politikën e " dorashkave të kadifejta". Ngado dukej fryma e një farë 'tolerance'. Megjithatë, në prill 1945 u zhvillua një proces i madh kundër "kolaboracionistëve", i cili përfundoi me rreth 20 ekzekutime. Shumë të tjerë, u pushkatuan në vend, nenë akuzat se kishin denoncuar tek pushtuesit, baza apo guerrilas të rezistencës. Ndërkohë, doli fjala se në fshehtësi, Garda e Mbrojtjes së Popullit me në krye sekretarin organizativ të Partisë Koçi Xoxe, kish nisur nga spastrimet ... " 

 

Në atë atmosferë frike, pritje e dyshimi, duket se e kaluara dhe origjina familjare e tij, nuk merren parasysh. Ai, beson se nuk bën pjesë në listat e të dyshimtëve. Bile, për çudi, vetë Hysni Kapoja e thërret në zyrën e tij dhe e njofton se e kishin caktuar anëtar të   komitetit sportiv të Bashkimit të Rinisë Antifashiste. Pra, në dukje, asnjë dyshim, asgjë e rrezikshme. Jusufi shkon edhe në Beograd me ekipin shqiptar të tenisit. Më pas, nis miqësi me pjesëtarë të misionit ushtarak britanik, amerikan e francez në Tiranë. (Një prej tyre, oficer parashutist francez, të cilit i kish besuar dyshimet e frikën për çka mund t'i ndodhte në të ardhmen, i propozoi ta ndihmojë, duke i dhenë një uniforme ushtarake, e duke e kaluar me anije nga porti i Durrësit për në Francë).
 
"Propozimi i tij më prishi mendjen. Nena nuk ish kundër që të ikja. Bile, më bëri gati edhe një lloj brezi, ku kish fshehur dhjetëra monedha floriri, të cilat do ti vendosja përreth mesit kur të nisesha. Ajo këmbëngulte që ta lija Shqipërinë, për t'u shpëtuar kërcënimeve të cilat ndaj nesh ishin ende të mjegullta Ne fakt, nga dita në ditë, rreziqet po bëheshin gjithmonë e më të dukshme edhe pse, akoma, gjatë verës së vitit 1945, jetohej me euforinë e çlirimit dhe fitores mbi armiqtë. (…) Shpesh herë mendoja e i thosha vetes se, në se rreziku do të shkallëzohej më tepër, atëherë do vendosja vërtet për t'u larguar. Por, ndërkohë, mendime të tjera, më kurajoze e më dinjitoze, më mbanin që të mos nxitesha për ta marrë atë vendim. Gjykoja se, ndofta kish ardhur momenti që ne, të rinjtë e kategorisë sime sociale, duhej të merrnim mbi vete riskun për krijimin e një lëvizje të vërtetë demokratike ... (…) Por, sikur ai oficeri francez i quajtur Cochet, të ma kish bërë propozimin për arratisje dy muaj më pas, atëherë kur unë kisha hequr dorë nga shumë iluzione, ndofta do të kisha ikur një orë e më parë. Por, hë për hë, mendoja të qëndroja. Po, përse ? Për të organizuar një lëvizje demokratike ? Shumë ishin ata që e ëndërronin diçka të tillë, po askush s'qe i gatshëm të merrte mbi vete rrezikun për t'i u futur asaj pune. (...) Askujt s'mund t'i zije besë! Qoftë dhe një fjalë e vetme të çonte drejt trekëmbëshit! Sigurisht, unë isha në dijeni të një lloj rezistence pasive. Por, aso kohe, në Shqipëri një Saharov, as që mund të imagjinohej. Ai do të eliminohej në vend sapo të niste shqiptimin e frazave të para "subversive"... 
 
Në fakt, ekzistenca e një farë opozite u bë evidente gjatë zgjedhjeve të 2 dhjetorit 1945. Personalitete të tilla si, Suad Asllani, Balthazar Beusi, Gjergj Kokoshi e intelektualë të tjerë, tentuan të konkurrojnë për të formuar një opozitë serioze. Për atë qëllim, me anë të një momorandumi, u vunë në dijeni edhe vëzhguesit e huaj e përfaqësuesit e shtypit perëndimor. I përkthyer dhe i redaktuar nga J.Vrioni, materiali pasqyronte gjendjen në vend e bënte thirrje për verifikimin e saktësinë e zgjedhjeve. Memorandumi, kërkonte gjithashtu të bëheshin sondazhe në se në vend ekzistonin edhe opinione të ndryshme nga ato të Frontit Antifashist, si edhe cilat qenë arsyet pse ato nuk ishin paraqitur gjatë fushatës elektorale. Gjithashtu, në të kërkohej të hidhej dritë edhe mbi rolin e Partisë Komuniste në Shqipëri, (e cila, gjer atëherë, nuk qe deklaruar haptas) e bëhej thirrje për të vëzhguar mashtrimet, kërcënimet e shkeljet flagrante të të drejtave të njeriut.


Ishte e shtuna e 13 shtatorit 1947 kur, dy punonjës të Sigurimit e thirren teksa po priste dikë, aty ku sot ngrihet monumenti i Skënderbeut:
 - Ti je, Jusuf Vrioni ? Hajde me ne ! Kemi ca pyetje për të bërë !
Këto ishin edhe fjalët e para të kalvarit të gjatë e të mundushem që do të zgjaste për shumë e shume vite. E shtynë brenda në një jeep dhe e çuan në qelitë e nëndheshme të Burgut të Vjetër. Përse e kishin arrestuar? Ç'kish bërë? Askush s'i jepte shpjegime. Heshtje. Errësirë. Pastaj klithma e britma. Më tej, dikë po torturonin. Në qelinë e ftohtë ku e kishin rrasur, ndodheshin edhe pesë të arrestuar të tjerë. Ata, kishin kaluar me kohë në sallën e torturave ose, në atë që quhej ndryshe, mbajtja e proces-verbalit para kalimit në procesin gjyqësor. I troshitur nga tensioni e ankthi, Vrionit s'i mbetet veç të qetësojë vetveten duke sjellë para syve imazhin e nenës, e cila s'e di ende që e kanë arrestuar. Pastaj, të kujtojë të kaluarën, vitet e rinisë. Te atin e vdekur prej kohësh. Vëllanë e motrën të mbetur në Perëndim. Por, edhe miq të tjerë, padyshim. Në mend i vijnë më pas, si në film, vendet ku kish kaluar pjesë të jetës: Parisin, Romën, Londrën, Beratin, Korfuzin e vegjëlisë ...


PARADHOMA E VDEKJES

Kështu e quan J.Vrioni qelinë e tij. Aty, ku e mbajnë të lidhur ditë e natë me zinxhirë dhe, e torturojnë mizorisht.”Kur erdhi radha e seancës së pyetjeve, fillimisht këmbëngula se nuk dija gjë. Atëherë, filluan sharjet me fjalët më të ndyra, shoqëruar me shuplaka, grushta e shqelma në pjesët më delikate të trupit. Pastaj metodat e torturës u ndryshuan. Nisën të më godasin me çomange, vazhduan me elektroshok e përfunduan duke më shtrirë mbi një bangë të quajtur "jeleku". Ajo lloj torture, niste me lidhjen e duarve e këmbëve e kalimin mes tyre të një trari. Pastaj, në atë pozicion të kryqëzuar, pa pasur mundësi për mbrojtjen më të vogël, fillonin goditjet me shkopinj para e mbrapa, duke kërkuar që të rrëfeja. Atë metodë torture ma bënin gjashtë herë në javë. (...) Por, më çnjerëzoret, ishin ato 15 ditë e 15 netë, kur më varën nga duart në tavanin e qelisë, duke më hedhur rreth qafës 30 a 35 kg. zinxhirë. Nuk kisha ku të mbahesha. Dyshemenë, arrija ta prekja vetëm me gishtat e këmbëve. Çdo gjë qe llogaritur që të mos mbështetesha diku. Pyetjet që më bënin, ishin më tepër në drejtim të misioneve ushtarake angleze e amerikane si edhe rreth marrëdhënieve që kisha pasur me personelin e tyre. Donin të dinin se çfarë informacionesh u kisha dhenë. Pastaj, mundoheshin të provonin e të faktonin veprimtarinë time politike gjatë të ashtuquajturave zgjedhje " demokratike". Me kë isha takuar?Kush qene anëtarët e grupit tonë " armiqësor" ? Cili qe qëllimi i mbledhjeve tona?... Unë mohoja, duke pranuar vetëm një gjë: qëllimi ynë ish të formonim një opozitë legale sipas neneve të parashikuara nga Ligji Elektoral. (...) Hetimet, vazhduan nga shtatori gjer në nëntor e pastaj, më transferuan në një qeli tjetër. Aty pranë, ngjitur me mua, lëngonte shkrimtari Mitrush Kuteli, i cili herë pas here, më recitonte me zë të ulët vargje nga poema e tij "Kosova"…”.
 
Mbas shkurtit të vitit 1948, për Vrionin nis periudha e izolimit të plotë, e cila zgjat 27 muaj. Në një qeli, të quajtur, ajo e Koçi Xoxes, ai  vendos t'i japë fund gjithçkaje:“Pikërisht, në atë qeli, provova t'i jap fund jetës duke prerë venat. Por, i vetmi mjet me të cilin mund ta bëja atë, ishin tokëzat e buta metalike të pantoflave të mia. Kështu që tentativa nuk dha rezultate. (Shenjat e prerjes, megjithatë, i kam dhe sot e kësaj dite mbi kyçe). Gardianët ndërhynë shpejt e më fashuan duart, ndërsa doktori tha se, s' kish ndonjë rrezik për jetën. Megjithatë, ai dha porosi që survejimi ndaj meje të forcohej dhe më tepër…”


Me sentencën e 29 qershorit 1950, Vrioni u dënua me 15 vjet burg, i akuzuar si agjent i shërbimeve të huaja sekrete. ”... Vizita e parë në burg, 34 muaj mbas arrestimit, qe ajo e nenës. E gjora, nenë ! ... Që përtej hekurave, mundohej ta mbante veten. Por, sytë i kish mbushur plot lotë. Ashtu si dhe unë nga ana tjetër. Më pyeti për shëndetin e pastaj më foli për veten, për gjithë ç'kish hequr mbas arrestimit tim. Fillimisht e kishin dëbuar nga Tirana dhe kish mundur të strehohej te ca kushërinj në Durrës. Por, edhe aty, s'e kishin lenë të qetë. E kishin çuar në fshatrat e Fierit, ku jetonte në një kasolle. Pa tavan e dysheme. Direkt e mbi argjil …“.

E pastaj, vijojnë, vitet e tmerrshme nëpër burgjet shqiptare. Vuajtje, punë e detyruar, poshtërime e fyerje. Takime me të burgosur, njerëz të njohur, intelektualë të shquar. Me Fiqri Llagamin, Arshi Pipën, Suad Asllanin e dhjetëra e dhjetëra të tjerë, të cilët lëngonin në ferr. Në verën e vitit 1952 e transferojnë në Burrel. Aty, në kampin skëterrë e mbajnë tri vjet. Udha e Golgotës vazhdon pastaj nëpër gulagë të tjerë. Në Berat, Rinas, Shtyllas e Radostine, aty ku mijera e mijera të burgosur, punonin në kushte çnjerëzore. E, së fundi, më 3 dhjetor 1959, mbas 12 vjetësh burg, vjen dita e lirimit...


- vijon -

Par Simbad Detari - Publié dans : "LE MONDE ALBANAIS" ( "Bota Shqiptare" )
Ecrire un commentaire
Mercredi 15 mars 2006 3 15 /03 /Mars /2006 13:21

Vasil Qesari - Nje skice

 

                  PLEPAT PARA BALLKONIT

Përballe ballkonit, fare pranë, aq sa mund t'i prekesh edhe me dore, përkunden degët e një radhe plepave, te një lloji qe ne Shqipëri i quajmë "kavakë". Dimër e vere, ato janë aty; gjate pranverës e verës te dendur e te gjelbër, gjate vjeshtës ngjyre bakri ne te verdhe e gri e gjate dimrit, te thate e te harlisur si gjymtyre kafshësh te frikshme.Kur vegjetacioni i tyre është vërtet ne kulm, puhia e freskët e gjetheve hyn gjer ne apartamentin tim. Dhe, degët e plepave me ngjajnë me ca erashka te madha tropikale te cilat, bashke me ngjyrën e klorofilit, oksigjenin e freskinë qe fusin brenda, përzihen edhe me tingujt muzikore, te cilët unë s'harroj t'i shpërndaj gjithandej, e te mbush me to gjithë mjediset, gjë e cila me krijon një gjendje relaksi te vërtete ...Prania e këtij vargu plepash aq pranë kangjellave te ballkonit tim, për këdo qe vjen ne shtëpi, kam vene re se provokon një surprize e këndshme. Jo rralle, miq te ndryshëm, sa hyjnë ne sallon, nuk impresionohen as nga librat e shumte, tablotë e pjatancat prej porcelani te orientit apo "terrakotot" egjiptiane te cilat mbushin muret, por nxitojnë te afrohen pranë ballkonit e, shumëkush prej tyre, nxiton te shprehet me fjalët:

- Oh ! Paskeni një kopesht te bukur këtu! Kot qaheni pse jetoni ne apartament ... Vërtet një pamje mjaft e këndshme !

Një kopsht para ballkonit ?! Krahasimi them se është i vërtete dhe i goditur. Por, ne fakt, qe kur nisa te shkruaja frazat e para, nuk kisha ndërmend te flisja për te. Ajo qe me ka bere te reflektoj jo pak e, te thellohem vërtet mbi konceptin emocional qe përcjell ne qenien time ekzistenca e plepave para ballkonit, nuk është as gjelbërimi, as freskia e hijes se tyre, as nocioni i "kopshtit para sallonit", por diçka krejt tjetër. Gjë, e cila, me kalimin e kohës është bere pothuajse një obsesion, një pike reference e diçkaje te shtrenjte, një raport malli e nostalgjie me diçka te çmuar e tepër te rëndësishme për mua.Shkurt e thjesht, po ju rrëfej se gjelbërimi i plepave, ka lidhje me ardhjen e pranverës e, me pas, te verës, te stinës kur unë, qe këtu prej egzilit te largët nis te përgatitem për te shkuar me pushime, ne qytetin tim te lindjes ... Ja, vështroni,hidhni sytë përtej xhamave ! Ato sythe fare te vegjël, ngjyre mjalti, te cilët mbushin me mijëra degët e holla e te gjata te plepave, pak nga pak do mbufaten nga lëngu transparent e çudibërës qe vjen thelle prej rrënjëve e tokës. Pas disa ditësh do te jete pranvere e plote e, prej tyre do te bulëzojnë e do te gjallojnë, si fluturza te verdha e transparente, fillesat e gjetheve te ardhshme.

Dhe a e dini ? Thelle ne qenien time, unë do te ndjej një dridhje rrenqethese gëzimi prej fëmije.  Me se fundi, dimri ka ikur e bashke me te, edhe ditët e ftohta e plot lagështirë oqeani. Po vjen pranvera e, pas saj, vera - stina e ëndërruar e pushimeve te mia. Pas pak do te nisin përgatitjet për te shkuar aty, ku me pret vendi e njerëzit me te shtrenjte te zemrës ...

Par Simbad Detari - Publié dans : CREATIONS LITTERAIRES ( Krijime letrare )
Ecrire un commentaire
Mardi 14 mars 2006 2 14 /03 /Mars /2006 14:39

In Memoriam: ANNA XERRI

                      


REQUIEM POUR ANNA XERRI
 
de Simbad Detari


… Si je ne me trompe pas, c’était l’année 1994. Je me trouvais à Kuzbaba, une petite colline qui se trouve sur le centre de la ville de Vlora, ma ville natale en Albanie. De là on voyait un beau panorama : la baie et la mer bleu. Coté gauche, la presqu’ile de Karaburun et en face, la petite ile de Sazan et encore plus loin, l’horizon de la mer Adriatique. Cent kilomètres de distance de là, en face de chez nous, se trouvaient les cotes italiennes. J’étais là, en regardant ce paysage avec mon ami italien Giancarlo, qui avait avec con lui un téléphone portable. De là en haut, le signal de télécom italien était possible de se capter et ainsi il a profité de parler avec sa famille. Apres son conversation téléphonique, il me demanda :
- Tu veux parler avec quelqu’un à l’étranger ?
- Oui, je veux bien parler avec une amie à Malte !
- Sans problème, tu peux parler …
J’ai pris son téléphone portable et j'ai fais le numéro d’Antoinette. C’était la deuxième fois que je parlais avec elle. La première fois c’était à Tirana, juste âpres la chute de communisme. Je me trouvais dans le capital albanais et la première chose que j’ai voulu faire, c’était de téléphoner à Antoinette. Je voulais faire, en fin un geste qui pour moi était interdit et bien sur pour sentir pour la première fois sa voix, après des longues années d’une longue correspondance. Je me sentais flatté car avant, parler à l’étranger c’était interdit par le régime. Je suis entré dans une petite cabine téléphonique et je sentais mon cœur qui battait très fort. Et, voila, j’avais cette heureux occasion de parler pour la deuxième fois. A travers les ondes j’ai écouté sa douce voix :
- C’est toi, Simbad ?
- Oui !
- D’où tu parle ?
- Depuis ma ville, Vlora …
- Tous va bien ?
- Oui, ça va… Mais dis moi Antoinette, tu viendras un jour en Albanie ?
- Oui, je vianderai mais, quand l’Albanie sera vraiment libre !
- Tu me promets !
- Oui, je te promets !
Et en finissant cette brève conversation, Antoinette a ajoutée :
- Tu sais qu’une sœur à moi, se trouve actuellement en Albanie ? 
- C’est vrai ?
- Oui, elle est avec la mission de Mère Teresa à la ville d’Elbasan.
- Elle s’appelle comment ?
- Anna … Anna X …
- Oh, quelle belle nouvelle. Je vais le rencontrer ! C’est possible ?
- Oui, bien sur ! Elle sera très contente !
 
                                                         ***
 
… Apres deux jours, j’ai pris le train pour rejoindre la ville d’Elbasan. C’était hiver et il faisait très froid. Jusqu’à la ville de Rrogozhine, j’ai fais la route debout. Le train était plein du monde. Il n’y avait de places libres. Les gens circulaient plus librement qu’avant. C’était dur, mais sur leurs visages, je voyais plus d’espoir, plus de vie, plus de joie. Il y avait justement deux ans que le régime communiste était tombé et les gens sentaient le doux vent et très cher de Liberté. Le train - une locomotive diesel tchécoslovaque avec une vingtaine de wagons verts de production chinois - marchait doucement sur l’Albanie centrale en parcourant les champs déserts de coopératives agricoles d’état, abandonnés déjà par les paysans. C’était triste à penser que le pays était si riche en eau et terres fertiles et dans le même temps tellement pauvre et ruiné. Hélas ! Le régime avec la destruction de lui-même avait détruit cruellement aussi la vie d’un peuple …
Le train marchait et j’avais posé le front de ma tète sur le froid vitre de la fenêtre. Je regardais dehors, en vide. J’étais tombé dans des souvenirs et imaginations que c’était difficile a imaginer. C’était incroyable ! Comment était possible ? La sœur d’Antoinette se trouvait en Albanie et je ne savais pas ? En plus, elle était venu à aider les pauvres, les démunis, les rescapes, les gens malades et en difficultés. Je me sentais très ému car, pour moi, cette rencontre c’était pareille si je rencontrais Antoinette. Mon Dieu ? Comment les choses avaient changés ? La vie est comme un film, comme un roman. Avant, j’avais peur à écrire à Antoinette et maintenait, je pouvais librement aller a voir une personne étrangère, en plus une religieuse, la sœur de ma meilleure amie en Malte.
 
                                                            ***
 
… Elbasan se trouve au milieu d’Albanie. Une ville de 35 mille habitants. En autrefois, dans les années ’20 vu sa position géographique, cette ville était proposé à devenir le capitale de l’Albanie. Mais, après, le parlement d’époque avait décidé pour Tirana, une ville plus grande qui se trouve un peu plus au nord et Elbasan était oublié. Dans cette région, la religion musulmane est très présente et majoritaire. Les habitants chrétiens sont en minorité et, apparemment, la ville a héritée plus qu’ailleurs dans le pays, une forte conséquence par l’influence de cinq siècles d’occupation ottomane.
Le "cœur" de cette ville avec son ancien quartier le plus peuplé, se trouve à l’antérieur d’une "ceinture" de anciens murs d’une large forteresse moyenâgeuse. Mais de qu’est-ce que est réputée cette ville ? Peut-être, pour le folklore, les belles chansons populaires d’amour accompagnes avec des consonances orientales ou, peut-être pour le très bon yogourt ou les délicieux gâteaux. Mais en faite, parlant de cette choses, il s’agissait du passé car le communisme, avait effacés tous les anciennes traditions, compris les gâteaux et les chansons d’amour. Pour l’idéologie du régime totalitaire, c’était primordiale de construire l’homme nouveau. L’homme du travail. C’était pour cela, qu’Elbasan était devenue une ville industrielle. Dans les banlieues de la ville était construit un gigantesque combinat métallurgique chinois. Mais le "progrès" industriel n’avait apporté ni le bonheur et ni la prospérité. Au contraire, il avait empoisonné l’air, les arbres et les rivières et les gens plus pauvres qu’avant, étaient devenus presque tous malades par la intense pollution ...
 
                                                            ***
 
… Mais ou était Anna ? Comment je pouvais trouver Anna dans une ville que je ne connaissais pas ? Sans doute en demandant ou était installée la mission de Mère Theresa. Et cela était facile, parce que c’était pour la première fois que dans cette ville les gens regardaient des sœurs, des sœurs de Mère Theresa. J’ai demanda une femme âgée et elle m’a montré la direction que je devais prendre pour y aller. Et, dans une petite ville, bien sur, n’est pas difficile de s’orienter…
La mission de Mère Theresa était installée dans une petite villa, presque au centre ville. Une villa avec une petite cour, des gradins et une porte métallique. Je me suis dirigé vers elle et je suis arrêté devant la porte. J’étais émotionné ! L’émotion consistait sur le fait que j’étais devant une rencontre extraordinaire avec la sœur d’Antoinette ! Comment était Anna ? Est-ce que elle ressemblait avec Antoinette, que je l’avais vu seulement dans des photos ?
J’ai mis le doigt sur un bouton et j’ai sonné. Depuis la maison, par le cityphone, j’ai écouté la voix d’une femme.
- Bonjour ! Qu’est ce que vous - voulez ?
- Bonjour ! Je veux rencontrer Anne X !...
- Vous êtes qui ?
- Je suis un ami de sa sœur
- Attendez une minute, monsieur …
Et j’ai attendu. Apres quelques secondes, j’ai vu s'ouvrir la porte et une fille est sorti en descendent les escaliers, vers la porte métallique. Elle s’approcha et me salua en anglais :
- Bonjour !
- Bonjour ! Je ne parle pas anglais. Parlez-vous la langue italienne ?
- Oui, sans problèmes…
- Je suis albanais, je m’appelle Simbad et je suis un ami de votre sœur, Antoinette.
- Oh, tu es Simbad ? – répondit elle et m’embrassa comme une sœur. En écoutant mon prénom, son visage couleur brune mat était devenu plus douce et souriante. Ses yeux noirs aussi.
- Venez, venez, entres ! – m’a dit elle très gentiment en me montrant la maison. Je la suivi derrière et nous sommes entres dans la dedans ou j’ai vu aussi trois autres sœurs. On a trouve un coin calme dans une chambre et elle continuait à me regarder en souriant.
- Donc tu es Simbad, celui qui écrivait sans cesse des lettres depuis Albanie pour ma sœur Antoinette ?
- Oui, c’est moi !
Elle me regardait sans parler et comme pour moi, je pensais que pour elle aussi, cette rencontre était un peu bizarre, incroyable et providentielle.
- Et comment tu sais que je suis en Albanie, à Elbasan ?
- C’est Antoinette que m’as dit. J’ai parlé avec ta sœur avant-hier au téléphone …
- Ah, bon ?!
- Oui …
Apres passé cette présentation, le discours était devenu plus "libre". Je ne finissais à parler, de poser des questions. Comment était Antoinette, ses enfants. La mère et son père. Son frère John. Toute la famille X. Je voulais savoir tous :
- Eh, oui, Antoinette est déjà marie et elle a trois enfants. Elle habite dans une belle maison et moi, moi je suis ici en Albanie, avec la mission… Tu sais, j’étais petite mais je me souviens quand tu avais demandé à Antoinette de t’envoyer un magazine de cinéma, c’est vrai ?
- Je suis très heureux de vous rencontrer Anna ! En plus avec la mission de notre Mère Theresa, une fille du peuple albanais. Tu saïs ? Nous tous, on as beaucoup soufferts. Moi aussi en tant que journaliste, je ne pouvais pas m’exprimer librement et j’ai eu des soucis et des punitions par le régime, aussi à cause de la correspondance que j’ai eu avec ta sœur. Chez nous, c’était interdit à écrire dans un pays occidental… Tu le sais ?
- Oui, oui, je comprends la situation … Je ne connaissais pas l’Albanie avant mais, maintenait, je crois que je le connais un peu plus. Votre vie a été terriblement dure … répondit – elle.
Et le discours continua. Et en parlant sur le passé et le présent de l’Albanie elle m’a dit en souriant :
- Je sais aussi que notre Mère Theresa est d’origine albanaise. C’est pour cela que je suis sur que ce peuple trouvera le courage et les moyens de s’en sortir de cette situations. Nous sommes venues là pour l’aider …
Et, en discutant le temps passait et je devais partir. Et j’ai lui dis :
- Je dois partir maintenait, Anna !
- Oui, mais avant tu va manger avec nous. Le midi est passé et pour nous c’est l’heur de repas. Voila, nous allons faire la prière et après … à table !
J’ai voulu être avec Anna, c’est pour ce motif que je suis allé avec les sœurs, dans une petite pièce ou c’était improvisé un autel avec une croix en bois et un cadre de Jésus. J’ai reste a coté d’eux en écoutant en silence leur solennelle prière. Apres on a mangé du riz avec du de la viande de poulet. J’étais très content d’avoir passé deux heurs avec Anna. Le moment de partir était venu et j’ai donné quelques petits cadeaux pour qu’elle puisse les apporter à Malte, pour Antoinette.
- Attends, moi aussi, je dois te donner quelque chose – dit elle et pour un peu elle est revenu portant sur ses mains deux cadres, un avec l’image de Marie la vierge et un autre avec le portrait de Jésus.
- Oh, c’est un très beau cadeau pour nous. Je les garderai dans ma maison – je lui dis et en ce moments j’ai vu les yeux d’Anne en larmes. Nous sommes embrasses et je suis sorti à la rue. Je me sentais un peu troublé et biens - sur ému. Pour moi, c’était une émouvante rencontre inoubliable !
 
                                                              ***
 
… L’octobre dernier, je me suis trouvé pour la première fois dans ma vie à Malte. Malheureusement, j’avais connaissance déjà de tous qu’était passé avec son destin. Anne X. n'était pas là. Elle était partie loin, dans un autre monde. Elle était décédée dans un accident automobilistique en Pologne. La nuit. En retournant de son travail, de son engagement à aider les pauvres, les drogues, les orphelins. J’ai su ce drame, il y avait trois ans et j’avais écrit une lettre de condoléance à sa sœur Antoinette et à toute la famille X. Je me suis rendu a Sliema et j’ai pu visiter la maison d’Anne X. à 103, Triq Tonna. J’ai sonné et une jeune femme m’a ouvert la porte. J’ai prie de me laisser entrer dans cette maison. La jeune femme m’as dit que cette maison était vendu et qu’elle ne savait ou se trouvaient ses anciens propriétaires. Mais, malgré ça elle est montré gentille et m’a laissé entrer. Dans le couloir, sur une commode, j’ai vu un grand portrait de Mère Theresa.
- C’est Mère Theresa … je luis dis.
- Oui c’est une personne très chère a notre famille – répondit - elle troublé et avec les yeux mouillé de larmes. Je ne sais pas pourquoi a l’intérieur de moi même, j’ai senti un "doute". Puisque la maison X. était vendue et avait un nouveau propriétaire, comment était possible qu’eux aussi adoraient si spécialement, Mère Theresa ?
Puis, je l’ai remercié et suis sorti dehors de la maison, dans la petite rue Tonna et je me suis assis sur le trottoir en face. J’ai fumé une cigarette et en regardant en haut, à la fenêtre du balcon traditionnel maltais en bois, j’ai vu s’apparaitre le visage d’Anne. Elle me souriait en me saluant avec sa main. Moi aussi je le salué et après, je suis parti en descendant vers le centre ville. Avant de retourner a la courbe de la rue, j’ai tourné encore fois la tète vers sa maison, comme si je voulais garder pour toujours vivante et inoubliable son image. Et j’ai dis :
Merci Anna X. pour tous que tu as fait pour nous dans ta vie si courte !
Tu étais la meilleure !
Tu vivras pour toujours dans nos cœurs !
Dans mon cœur !...
Je te salue Anna, je connais ton étoile dans le ciel !
Par Simbad Detari - Publié dans : CREATIONS LITTERAIRES ( Krijime letrare )
Ecrire un commentaire
 
 
Créer un blog gratuit sur over-blog.com - Contact - C.G.U. - Signaler un abus - Articles les plus commentés